MUNICIPAIS DO 31 (e 2)

Xermán Vidal Barreiro con Xosé María Vázquez Ulloa, na porta do Concello. Xosé María Vázquez Ulloa promotor da constitución da "Irmandade Galeguista de Noia" en novembro de 1930, xunto ós mestres Mariano Pérez Gómez, Castor Outeiro, Ramón Creo Vilas, Xoán Pérez P., Xoán Leiceaga S., Cesareo Eire S., Xoán López P., Blas Agra Cadarso, Álvaro Das Casas, Luís Vilanova G. e Pedro Sáez Pichel.

1931

12 de Abril: Celebración eleccións municipais nos catro distritos de Noia: Noia, Barro, Roo e Obre. Correspondendo 7 concellais ó distrito de Noia, e 4 por cada un dos restantes. Un total de 19 concellais, nunha masa electoral de 12.387 habitantes, aínda que as mulleres non tiñan dereito ó voto. Esta discriminación solucionariase nas seguintes eleccións, celebradas no ano 33.

Santiago Peiteado Valls, tiña unha sastrería en Cantón 33, Presidente da Xunta Republicana Provisional. Na celebración das actividades do Primeiro Aniversario da República o 14 de Abril de 1932, Santiago Peiteado sofre unha agresión do falanxista local Eduardo López Medina.

15 de Abril: Os resultados electorais dan a vitoria a Unión Monárquica Nacional (U.M.N.) con 13 concelleiros, os 6 restantes corresponden ós Liberais:

1º Distrito-Noia Umenistas (5): Arturo Garcia Rudiño, Xermán Vidal Barreiro, Xoaquín María Agra Cadarso, Rodrigo Romaní Riva, Segundo González Pérez; Liberais (2): Anxo Pérez Morales e Xenaro Blanco Róo ou Severo González Riva (empatados).

2º Distrito-Barro Umenistas (1): Antonio Cascallar; Liberais (3): Xaquín Fernández Luces, Francisco Fernández Rodríguez e Ramón Calvo Rodríguez.

3º Distrito-Roo Umenistas (3): Manuel Róo Pais, Constantino Nimo, Manuel Antelo Lourido; Liberais (1): Tomas Blanco Agrafoxo.

4º Distrito-Obre Umenistas (4): Ramón Tomé Carou, Pedro Sáez Pichel, Ricardo Abeixón Suárez e Manuel Mariño Boullón.

Vista dende o Couto, o río Traba desembocando, a dereita o casco urbano, a esquerda San Lázaro, de fondo a Ponte de Noia, Balbargos e a elevación do monte San Lois.

Como noutras vilas e cidades importantes, Noia participará activamente na proclamación da República, a pesar de que "republicáns" e "socialistas" non acadaron representación no goberno local. O comerciante Santiago Peiteado Valls, despregou no escaparate da súa xastrería, situada na Rúa do Cantón 33, unhas cortinas coas cores morada, amarela e vermella da bandeira republicana. Tamén Ricardo Diz Agra, candidato a concelleiro pola U.M.N., coloca outra bandeira no escaparate do seu negocio, visible dende os locais da Sociedade Liceo (Porta da Vila, 10).

Proclamada a República, establécese a Xunta Provisional Republicana e nomease como presidente desta Xunta a Santiago Peiteado Valls.

19 de Abril: Celébrase sesión plenaria para que a Xunta Provisional Republicana de posesión ós Concellais electos. Esta Xunta estaba presidida por Álvaro das Casas e Blanco (Santiago Peiteado, estaba enfermo), e os vocais Antonio Oviedo Arce e Basilio Fernández Barbazán.

Anxo Pérez Morales e Xermán Vidal Barreiro, enzarzáronse nunha discusión, que capitalizou o desenrolo desta sesión. Ambos cruzaron acusacións de coaccionar ós veciños durante a campaña. A discusión foi cortada por Álvaro das Casas, recomendando ós presentes: “... e polo ben da República, orde, paz e tranquilidade, pois non agardaba menos da cultura cívica de esta vila de Noia”.

O Presidente da Xunta declara non proceder a dar posesión ós Concellais electos, e facer consulta á superioridade sobre este particular. Dando por rematada a sesión.

Xosé Hombre Blanco, carpinteiro de Orro, candidato da Esquerda Republicana polo distrito de Róo. Acadou representación como Concellal nas designacións do Diputado Provincial na sesión celebrada o 25 de marzo do 36, integrándose na Comisión de Facenda. Formou parte da derradeira Corporación Municipal da Segunda República presidida por Severino Iglesias Siso.

24 de Abril: Chegan a Noia o señor Somoza e outros concellais republicanos da Coruña, en representación do Gobernador Provincial, para constituír a «Xunta Republicana Provisional», que se fará cargo do municipio ate a convocatoria das novas eleccións. Quedou constituída por: Peiteado, Oviedo Arce, Fernández e Xenaro Blanco.

25 de Abril: Sesión extraordinaria do Concello, presidida por Álvaro Das Casas, membro da Xunta Republicana Provisional, acompañado do Tenente da Garda Civil e o notario señor Hermida. O líder dos liberais, Anxo Pérez Morales, insistía na ilegalidade das eleccións do día 12. Vidal Barreiro replicaba, acusando de coaccións ós liberais. O Presidente levantou a sesión, sen dar posesión os candidatos, por ser unánimes as protestas.

A presidencia provisional do goberno da República, acorda a "repetición dos comicios municipais" para o día 31 de maio.

1 de Maio Festa do Traballo: Unha banda de música e gaitas do país, fixeron un pasarrúas na alborada do día. A excepción dos cafés e casas de comidas, os demais comercios pecharon, o que daba a Noia un aspecto desacostumado. De mañá, varias agrupacións obreiras fixeron un pasarrúas, precedidas de bandeiras e gaitas, aledando a vila. Varias excursións de vilas limítrofes que aproveitaron a festividade do día para visitar o famoso salto do Tambre. Ás cinco da tarde, celebrouse no Coliseo Noela un mitin republicano, facendo uso da palabra os señores Tirso e Leoncio Virgós, Juán Xesús González, Caamaño e Moroño, todos de Santiago, presentados polo catedrático do instituto Mariano Pérez Gómez. O teatro abarrotado de público, aplaudiu ós oradores nas súas intervencións e ó final da mesma.

Ponte de Traba.

2 de Maio: Crease a «Agrupación Socialista Obreira» de Noia promovida por Antonio Oviedo Arce, presidente do Comité Socialista de Noia, que enviou ó Gobernador Civil os estatutos e regulamento dun proxecto de sociedade nomeada “Agrupación Socialista Obreira de Noia”.

10 de Maio: Fúndase en Bos Ares a Asociación do Partido Xudicial de Noia.

13 de Maio: Celebración dun mitin da candidatura republican-socialista no distrito de Barro, intervindo Basilio Fernández-Barbazán, Mariano Pérez Gómez, Álvaro das Casas e o líder asturiano e concellal de Oviedo Sr. Lozano. Os señores Barbazán e Casas, falaron en galego. Todos os intervintes foron aplaudidísimos, victoreándose con verdadeiro frenesí a República e a Galicia. Concorreu ó acto moitísima xente de Noia de tódalas clases sociais, que quedaron altamente satisfeitos.

29 de Maio (domingo): Mitin no Obre, Camboño e en Portosín do Centro Republicano, intervindo Álvaro das Casas e o señor Virgós de Santiago, Basilio Fernández Barbazán e outros. Ó día seguinte, nas parroquias de Fruime, Vilacoba e Lousame, acadando grande entusiasmo do público asistente.

Os "Liberais" de Anxo Pérez Morales e os "Umenistas" de Xermán Vidal Barreiro, tiñan a súa propia e hostil campaña que se remonta ó período da Restauración monárquica (comenzo anos vinte), acrecentada no período posterior á "ditadura primaverista", na que Xermán exerceu de "alcalde provisional". Os liberais, profundaban en graves acusacións por medio das “follas volandeiras” que circulaban de man en man entre os veciños da Vila, que contemplaban -despois de oito anos de non poder acudir ás urnas-, como a loita electoral deixaba ó marxe os contidos políticos, para limitarse a desprestixiar a un rival que, pola natureza das persoas que compoñían as listas, e os cambios de afiliación que se estaban a producir, nun momento de plena efervescencia e republicanización da sociedade, eran o mellor "flanco de ataque" para debilitar o poder de convocatoria do inimigo.

Miguel Vázquez Laiño (Couto-Noia, 1910 - Montevideo, 1990). De novo traballou como aprendiz de zapateiro. No 1928 emigra a Arxentina, para zafar do servizo militar. Retorna no 1935, afiliándose ao "Sindicato de Oficios Varios" da CNT. Candidato da Esquerda Republicana, é nomeado 2º Síndico nas eleccións de marzo do 36. Nos primeiros dias do golpe franquista, partcipa na fuxida nos bous "Santa Rosa" e "Santa Eulalia". Afíncase en Xixón, onde colabora na fundación da "Federación Rexional de Xuventudes Libertarias Galaicas no Norte". Coa caida de Asturias, fuxe nun barco inglés a Barcelona. Na cidade condal coincide co alcalde de Noia, Severino Iglesias, que lle consigue un traballo en Port da Selva (Xirona). Colabora na constitución dun colectivo integrado na "Federación de Agrupacións Galegos Libertarios", colaborando no seu voceiro "Galicia Libre". Derrotada a República, pasa por diversos campos de concentración franceses coa súa compañeira. No de Monterdre, é elixido para o primeiro comité de campo polos libertarios, participando en accións da resistencia contra o exército alemán. Reside en Tolosa a partir do 1946. Nun pleno é designado secretario de organización do "Movimento Libertario Español" en Francia, cargo no que sería confirmado polo II° Congreso de Federacións Locais do MLE, celebrado en Tolosa en outubro de 1947. Un ano máis tarde, será responsable tanto do Boletín da CRG, Solidariedade, como da Editorial Galicia Libre, prologando o ensaio de Carpio Carpio, Curros Enriquez, poeta épico da "España heroica" (Tolosa, 1949). No ano 1950, trasládase coa súa familia ao Brasil, tomando parte dunha expedición organizada polo goberno daquel país para colonizar Río Grande do Sul. Radicado por cinco anos en Porto Alegre, abandonou a militancia cenetista e, no medio dunha forte polémica co exhilio anarquista, artellou o "Centro Español", como unha cooperativa de construcción xunto con algúns albaneis. No 1955 cruza clandestinamente a fronteira con Uruguai, pasando a residir definitivamente en Montevideo. Aquí vencéllase á colonia galaica, alentando actividades culturais da "Casa de Galicia" e fundando o "Centro Coruñés" en 1957. Logo de dirixir ate o 1962 o boletín Finisterre do Centro Coruñés, participa na fundación da Irmandade Galeguista, colaborando no seu voceiro O Irmandiño. Publica artigos colaborativos no Diario Español, artellando o seu "Suplemento Gallego". Foi cofundador do Padroado da Cultura Galega en Montevideo no 1964, formando parte da súa primeira Comisión Directiva, participando arreo nas emisións radiofónicas do Padroado, sempre dende o seu compromiso galeguista e antifascista.

Mulleres e neno na Parroquia de Santamariña do Obre, e vista de Noia ó fondo. En torno ó ano 1898. Foto de Xosé María Limia Rodriguez (1871-1955). Arquivo da Catedral Santiago de Compostela.

A Unión Monárquica Nacional (Umenistas) é o resultado da agrupación da Unión Patriótica Nacional (Upetistas) fundada polo ditador Miguel Primo de Rivera en 1930, e os conservadores de Calvo Sotelo (Calvosotelistas).

Nos diferentes procesos electorais (municipais e xerais), foise desintegrando dos elementos máis pro-republicanos, que se ían posicionando en partidos que se axustaban á evolución dos seus intereses idearios. A U.M.N., converteuse na ponte de paso a posicións antirepublicáns e profascistas, ate constituírse no núcleo orixinario dos fundadores da Falanxe.

A Comisión Xestora Municipal examina os libros de intervención, faise responsable da custodia dos fondos municipais, paga os gastos con motivo da proclamación da República e satisfai outras débedas contraídas coas empresas Electra Xallas, Telefónica e a Unión e o Fénix Español, verifica as operacións de rectificación e actualización do censo electoral, para os próximos comicios municipais.

Foron 53 días, nos que a Comisión Xestora Republicana, estivo a fronte do goberno local da Vila.

31 de Maio: Celebración das novas Eleccións Municipais: O resultado electoral no Estado Español, da unha maioría absoluta a agrupación republicano-socialista, a excepción de Noia: 16 Umenistas e 3 Liberais. Tendencia semellante de apoio ós partidos monárquicos, produciuse en Murcia, Castellón, Alicante, Coruña, Lugo e Huelva. Nas vésperas das eleccións en moitos pobos, os “Viva o Rei!” e o himno monárquico acompañaba os actos de campaña.

1º Distrito-Noia Umenistas (7): Xermán Vidal B., Rodrigo Romaní Riva, Severo González Riva, Segundo González Pérez, Xaquín María Agra Cadarso, Emilio Seixas e Xosé Viñas.

2º Distrito-Barro Umenistas (1): Manuel Villaverde Nieto de Ponte; Liberais (3): Ramón Calvo Rodríguez, Francisco Fernández Rodríguez (Ex-membro da Comisión Xestora Republicana) e Xaquín Fernández Luces (Ex-alcalde de Noia no período da restauración monárquica 1922-1923).

3º Distrito-Róo Umenistas (4): Constantino Nimo, Manuel Antelo Lourido, Manuel Róo Pais e Xosé Montero Campos.

4º Distrito-Obre Umenistas (4): Pedro Sáez Pichel, Manuel Mariño Boullón, Ramón Tomé Carou e Ricardo Abeixón Suárez.

Este primeiro pleito electoral da Segunda República, claramente beneficiou ós "Umenistas" de Xermán Vidal Barreiro. Os Liberais de Anxo Pérez Morales deixa descolgado ó seu lider, xunto Xenaro Blanco polo distrito de Noia, e Tomás Blanco polo de Róo, permanecendo os tres por Barro que conservaron o apoio das primeiras eleccións.

Francisco Martínez Agra, coñecido co 'alias' de "Paco o Bolo", traballa como zapateiro no taller familiar no Couto. O barco no que proba sorte na emigración americana, sofre un dramático naufraxio -a familia celebrou os funerais- pero Paco o Bolo logra sobrevivilo, iniciando o periplo americano por Cuba e EUA, o que contribuiu a que asumira unha visión progresista sobre a realidade social experimentada. Monta unha zapatería preto da praza da Fanaqueira, onde vive ca súa dona Mercedes Brenlla Pestonit e os fillos (Paco, Xosé e Lola). Se presenta como candidato nas listas da Esquerda Republicana. Sae electo nas Municipais de marzo do 36, asignado como 3º Tenente de Alcalde, exerceo funcións de Alcalde cubrindo o vacío do titular Xermán Vidal que tomaba posesión da súa nova responsabilidade política como Gobernador Civil de Cidade Rial. Na sesión celebrada O 23 de xuño do 36, Severino Iglesias Siso é nomeado novo Alcalde de Noia cunha corporación claramente socialista, un "efímero nirvana político" de apenas un mes. Paco o Bolo se encargaba das funcións de segundo tenente de alcalde.
O 31 de agosto do 36, os falanxistas aporrean coas súas armas a porta da súa casa na rúa Pescadería as duas da madrugada -por un chivatazo-, logrando escapar, escondéndose nos montes da Perouta, de Mazaricos e as terras do Xallas. Entrēgase no 1940, foi xulgado e condeado a pena capital. A condea foille conmutada e, tras pagar unha importante sanción económica saiu en libertade.

Paco o Bolo polos Cantóns da Coruña nos anos coarenta. Como di o poeta : "Vivir para vivir, só val a pena vivir para vivir".

4 de Xuño: O Ministerio de Instrucción Pública acorda declarar "Monumento Histórico Artístico Nacional" a Igrexa de San Martín de Noia.

18 de Xuño: Toma de posesión a nova Corporación Local de Noia: A Comisión Xestora Republicana, presidida por Santiago Peiteado, proclama como alcalde de Noia a Xermán Vidal Barreiro, que gobernará os destinos municipais da vila ate a primavera do 36, que sería nomeado gobernador civil de Cidade Real.

Xermán Vidal Barreiro desmárcase politicamente da Unión Monárquica Nacional, abandonando as directrices Umenistas, conseguindo maior respectabilidade entre os círculos conservadores da Vila. Despois de proclamarse a República, creará unha nova sociedade política local, que ingresará no Partido Radical de Alexandre Lerroux, integrada na Alianza Republicana que unía a Azaña (Acción Republicana), Manuel Hilario Ayuso (Partido Republicano Federal), Marcelino Domingo (Republicanos cataláns), Gregorio Marañón, Blasco Ibáñez e Ortega Gasset, nun intento de elaborar unha estratexia política destinada a instaurar a República e volver a orde constitucional. Con esta estratexia, Xermán apropiase dun espazo electoral que, ate aqueles momentos, estaba en poder dos liberais de Anxo Pérez Morales.

Panfleto ou Folla Volandeira, sen sinatura nen data. Parece que corresponde a este período electoral do 31 de Maio, do Partido de Xermán Vidal (U.M.N.), onde os Liberais visitan a un paisano para reclamarlle o voto, sendo ridiculizados pola aguda e digna intelixencia do paisano, que lembra a perda do fillo no desastre militar do Annual (Marrocos).

Fontes:

- "400 Anos da Historia da Vila de Noia" de Xerardo Agrafoxo.

- "A Segunda República en Lousame e Noia - Radiografía dunha Época" de Xerardo Agrafoxo. Edicións do Concello de Lousame.

- "O Anarquismo na Galiza: Apuntes para unha Enciclopedia", de Eliseo Fernández e Dionisio Pereira. Edicións Positivas, 2004.

- "Guerrilleir@s antifranquistas da provincia da Coruña" de Lupe Martínez. Editorial Galaxia - Memoria Histórica. 2023

https://www.elcorreogallego.es/hemeroteca/aurora-marco-reconstrue-historia-do-noies-paco-bolo-GJCG859087

https://www.dicoruna.es/cultura/xeracion-perdida/concelleiros-das-corporacions-republicanas/