NÓS, OS IRRELEVANTES

«Entre trancas e barrancas, / entre o pozo de Ferpilleira e Taramancos, / está enterrado o pozo de sete reinados».
Lenda recollida entre veciñas de Taramancos, que fala dunha cidade asulagada, na que se agocharía ouro para quen a conseguise desencantar; o desencantador, precisaría dunha verba máxica e acadaría o posto de Rei.

A construción da variante de Noia, que une a estrada VAP9 Brión-Noia coa SC-550 entre Noia e Taramancos, deu pé á descuberta, preto deste lugar, dun importante xacemento arqueolóxico. Os restos dun poboado que presumiblemente estivo ocupado dende a Idade do Ferro ata época romana, vencellado á explotación marisqueira (a xulgar polos depósitos dos seus cuncheiros), e o que é máis curioso, sen ningunha evidencia de murallas ou defensas de ningún tipo, como cabería agardar dun hábitat castrexo.

O "sorprendente xacemento", foi escavado no verán do 2011, pero a Xunta de Galicia destruíuno e sepultou os seus restos debaixo do piche. A escusa é que, segundo a propia Xunta, son «carentes de relevancia».

"Arnoia", nomease como un asentamento previo a actual Noia. Arnoia, é un hidronímico común nas linguas prerrománicas europeas.

O lugar do castro descuberto, é coñecido entre as veciñas de Taramancos como "A Espiñeira".

Descoñecemos como se mide a relevancia dun achado. O Poboado de Taramancos amosa as probas da ocupación máis antiga da bisbarra de Noia. Non parece isto relevante?. Contén tamén os únicos restos romanos que se podían cualificar de tales nunha vila que presume dunha antigüidade nunca confirmada ata o de agora pola arqueoloxía. Tampouco isto parece relevante?. O poboado de Taramancos é ademais unha rara avis entre os castros: non ten murallas, algo excepcional que o convirte nun dos escasos testemuños existentes de ocupación dun espazo na Idade do Ferro, fóra dos muros das citanias. Non é isto aínda relevante?.

Ningún dos exemplos deste tipo de xacementos foi conservado ou como se gusta dicir “posto en valor”; quen queira saber deles debe recorrer a publicacións parciais, a datos e murmurios que circulan de boca a oído de arqueólogo, coma as fórmulas das pocións druídicas.

Taramancos é, pois, un exemplo único, senlleiro, da Idade do Ferro galaica, que podería estar á disposición do público. Non e isto dabondo relevante? Pois non, debemos estar trabucados, porque segundo os datos do relevanciómetro da Xunta, o poboado de Taramancos "non vale nada".

Estructuras circulares, con outras en ángulo recto máis modernas.

O "Taramancos Vello" estaba volcado ao mar, esta sería o centro da súa economía.

Antes de facer unha obra, pública ou privada, hai que facer un estudo do seu impacto, tanto na paisaxe, no medio ambiente, coma no patrimonio histórico, artístico e arqueolóxico que puidera estar afectado. Tras a avaliación do impacto, é preceptivo establecer medidas correctoras, porque a razón de ser dunha avaliación de impacto é tentar evitalo, ou reducilo ao mínimo posible. Pódese facer de moitas maneiras: replantexando ou redimensionando o proxecto inicial, cambiándoo de lugar, ou mesmo renunciando a facelo. Pero despois de atopar o "Vello Taramancos", non se barallou ningunha outra alternativa.

A destrución estaba prevista de antemán, e a escavación non é máis que un simple trámite que hai que cumplir, segundo o conselleiro de infraestruturas e da metade que quede do ambiente, para quen por esta zona “castros hai moitos”.

Ca variante de Noia, e a pesar de que presuntamente se fixo un estudo e corrección do impacto, estragouse por completo a desembocadura do Tambre, desfigurada por viadutos arrepiantes, ademais de esfarelar os restos arqueolóxicos máis antigos do municipio.

Non hai medio ambiente que protexer, nin paisaxe, nin patrimonio. Por que? Porque segundo eses estudos, esta protección é "irrelevante".

Persoal rexistrando o achádego, acelerado polo avance do viaducto o fondo da imaxen.

Rexistrouse o tramo que correspondía ao trazado do viaducto.

A administración opta algunhas veces por conservar os restos atopados. Obrígase a promotores privados, e as veces ós públicos, a variar os seus proxectos iniciais e mesmo a cancelalos porque afectan a un ben cultural que se considera relevante. A comparación dos restos así conservados e os destruídos non permite dilucidar cal é o criterio que mediu o seu interese, e os salvou ou condenou da piqueta. A única pauta visible é que cantos máis cartos se invistan nunha obra pública, e cantos máis políticos falen dela, máis posibilidades hai de que os bens patrimoniais afectados, sexan da entidade que sexan, acaben esfolados.

Pero eu sei polo menos dun caso no que un cidadán, ante a aparición duns restos en todo semellantes aos de Taramancos, foi, en xustiza, obrigado a replantexar a construción da súa propia vivenda para preservalos, con grave menoscabo do seu pecunio. Non se coñece ningún ordenamento xurídico que diga que a administración estea eximida da lei que aplica a discreción aos seus administrados, non sendo a Lei do funil. Pero para a Xunta predicar co exemplo non parece que sexa algo que teña relevancia.

Tomando rexistro de urxencia.

Rexistráronse os mais impresionantes cuncheiros de calquera dos xacementos arqueolóxicos galegos. Os "cuncheiros" nos dan a coñecer os hábitos de consumo, a súa economía, as posibles funcións rituais e a vida diaria da poboación.

A administración debe velar pola preservación dos bens arqueolóxicos porque a "Lei de Patrimonio Cultural de Galicia" establece que teñen consideración de dominio público todos os obxectos e restos materiais descubertos tanto en escavacións arqueolóxicas como en remocións de terras de calquera índole, por obras ou por casualidade, tanto en terreo público coma privado (artigo 56.1). Consecuentemente, Taramancos é do dominio público. Porén, ninguén dende a equipa de escavadores ou dende a Dirección Xeral de Patrimonio, fixo o máis mínimo esforzo por explicarlles aos noieses, aos galegos, e ao resto do mundo, en que consisten estes achados, que son de todos eles. Non se nos permite calibrar por nós mesmos, a relevancia do patrimonio que é noso.

Non era pedir o imposible; informar é algo que se ven facendo, cada vez con máis frecuencia, en moitas escavacións en Galicia, e trátase dun san exercicio de reversión ao público do que é público, de devolver en coñecemento a inversión que todos facemos na investigación. O caso é que non sabemos case nada de Taramancos. Quizais non se explicou nada porque os achados eran irrelevantes, ou quizais foi porque se pensou que era mellor que a xente non soubera nada, porque o que saiba a xente ou deixe de saber é irrelevante.

Retirada das estructuras circulares situadas na liña do trazado do viaducto.

As cabanas castrexas circulares dispoñian dun gran fogar central.

Seguramente, habería xente que non entendería a importancia dos achados de Taramancos (no suposto caso en que tiveran algunha relevancia). Para iso é preciso educación e sensibilidade. A educación permítenos situar estes achados no seu contexto espacial e temporal, recoñecelos como parte dun mundo desaparecido e, coa obxectividade da evidencia material, aventurar, imaxinar, como ese mundo era. A sensibilidade, obríganos a observar os restos do pasado con respeito e reverencia, porque nos permiten mergullarnos na corrente da Historia, sentila como parte de nós, e sentirmos nós como actores últimos dela.

Cando a sociedade ten educación e sensibilidade indígnase ante a destrución deliberada das reliquias do seu pasado, de aquilo que é testemuño do que unha vez foi, e da súa relación secular co territorio que habita. Unha boa parte da sociedade galega ten educación e sensibilidade, e está indignada pola destrución do que é seu. Pero iso non parece importarlle aos responsables de velar polo seu Patrimonio, porque é menos relevante que gastar 38 millóns de euros en evitar catro minutos de atasco nunha estrada comarcal.

Foxa para a deposición de cunchas.

Os arqueólogos informan dunha impresionante secuencia temporal, que vai dende a Idade do Bronce ata a Idade de Ferro.

Taramancos, "o castro sen murallas", non ten quen o protexa do empuxe das escavadoras e da especulación urbanística, que é a quen serve esta estrada mastodóntica e voraz. A pesares das voces que claman, "clamamos", contra esta desfeita, o pasamento deste xácigo, ocorrerá entre o silencio e a indiferenza xeral. Un castro máis ou menos, é irrelevante. Igual que as rías, a paisaxe, o territorio, a Historia, o patrimonio público, a educación, a conciencia cívica, a identidade… Asumámolo, somos todos irrelevantes, ata que nos rebelemos.

Dispois da retirada das estructuras circulares castrexas. Un estudio detallado do Castro de Taramancos, aportaría datos das rutas maritimas norte-sur dende a idade de bronce (fai 5000 anos) ate o seu abandono residencial.

Zona onde se rexistraron estructuras en ángulo, posiblemente para o procesado preindustrial dos productos do mar.

Fontes:

Francisco José Padín – Arqueólogo e Mestre de Xeografía e Historia
http://www.blogoteca.com/arqueoloxia/index.php?cod=104449

Periódico Dixital: Galicia Confidencial, Certo

«Un importante xacemento arqueolóxico non vai atrasar unha obra da Xunta. Se non valoran un monumento natural como a ría de Noia, non imos pedirlle que valoren un xacemento arqueolóxico, total son catro pedras» -Rafael García Guerrero, alcalde de Noia do PSOE, en declaracións no momento da destrucción do castro de Taramancos.

Case non se recollen nos escritos romanos de Plinio, Pomponio Mela ou Antonino, referencia algunha a Noia. Os únicos recollidos nas últimas investigacións realizadas ao respecto, refírense a uns pequenos restos de cerámica de orixe romana durante a rehabilitación dun edificio en Montero Ríos (a antiga droguería Molina), algún resto menor na rehabilitación do edificio de Caixagalicia na Porta da Vila e estructuras romanas onde se asentaba a Casa de Malvido na entrada de Noia dende a Ponte.

Situación actual do «laminado destructivo» da Historia da Ría de Muros-Noia, da Galiza, da Hispania e da Humanidade.