Evasión Os barcos que partiron da costa galega, nos tempos posteriores ao golpe fascista do 18 de xullo, levaban xente cun destino gravado na íntima bitácora: volver. Non habería que falar en realidade de fugas, senón dunha epopeia de salvación. Eran barcos que "zafaban" dunha morte segura, da cacería humana desatada en terra. Xunto coas vidas a salvar, aqueles barcos levaban un transporte valiosísimo, un tesouro laboriosamente labrado durante moitos anos, unha obra transmitida e continuada de xeración en xeración de loitadores: a consecución das liberdades e os dereitos humanos, a procura dun "habitat democrático" que dera un xiro copernicano á historia, que cambiara o signo fatal de séculos de dominación reaccionaria e escurantista. E tamén, dende diferentes ópticas, tomaba corpo a reivindicación dun autogoberno, o que os librepensadores republicanos e galeguistas denominaban “a redención da Nosa Terra”. Todo iso ía neses barcos. Moitos deses refuxiados, a quen o...

Ruíns de correaxe, avanzaron en posición de asalto contra a árbore, para descargar sobrada fusilaría contra aquel castiñeiro do que saíra a "fumata delatora". Eran falanxistas e gardas, actuando na maior das impunidades, contra un fuxido sen rostro nin defensa. Os veciños escoitaron o estrondo dos fusís, que balearon durante horas naquel castiñeiro de aldea. Disparaban unhas xentes contra del, des-que descubriran fume entre os seus ramallos, unha mañanciña xeada. Alí estaba, fumando o seu caldo, un home agochado. Daqueles que se botaron ao monte. O gando andaba ceibo polos montes, e os veciños, ollaban ao lonxe tristes e impotentes. Desde os labradíos e toxais pescudaban, logo de deixar eixadas e traballos. Ao pouco, gardáronse nas casa e, dentro delas, seguiron a palpexar os seus corazóns trementes. Os cans, tamén andaban agachados, para que non lles dese por ladrar. Despois do estrondo da balaceira, veu un longo silencio, do que tamén quedaron ausentes os cantos dos pax...

Pepe Miñóns, o primeiro pola direita, con maletín e gafas, na factoría baleeira de Caneliñas (Cee). DE FISTERRA A BARCELONA, POLA VOLTA DE RIO XANEIRO Copia fidel dunha carta recibida en Rìo de Xaneiro e datada en Fisterra o 19 de Xaneiro do 1937, que pudo sair de Galiza agachada no seo dunha muller. Trátase de persoas honradas e dinas de fé, cuios nomes non se din por ter alá familia que pudera ser ouxeto de represalia. Querido irmán: Como fai tanto tempo que non sei nada de ti, teño medo que che pasara algún mal, n’estes tempos en que todo esta revolto. Saberás que, desde o mes de xullo do ano anterior, que houbo un levantamento de tropas na Coruña contra o Goberno, en toda Galiza reina o mais espantoso medo, porque se fusila e persigue a todos cantos tiñan ideas ou compromisos esquerdistas. E polo que toca a este Partido de Corcubión, asusta o que pasa meu irmán, pois a todos os amigos de don Pepe Miñóns, persoa tan boa e amante dos probes, que non fixeron nada malo, zoupan n...