INFORME E DATOS DO XENOCIDIO NA COMARCA DE PLANAS, NO ANO DE MIL NOVECENTOS E SESENTA E NOVE, CONFIRMADOS POLO VEEDOR DON PIOQUINTO GACHALÁ ENCARGADO DOS ASUNTOS INDÍXENAS DO DEPARTAMENTO DO META E NA XURISDICCIÓN DE VILLAVICENCIO.- Ao Alto Senado da República e ás Vosas Señorías, honorabeis gardas da Lei, na humildade dos meus coñecementos e na honra e mercedes que me fan, como comisario e veedor nestas terras do Meta e Casenare, e por razón do grande infortunio acaecido ás xentes que tutelaba o vello cacique Capanaparo dos "cuibas", meu amigo, e por que haxa a suficiente luz nestes sucesos e se cumpran a lei e a xustiza que en todo caso Vosas Señorías sempre outorgan, paso a esmiuzar os pormenores de todo aquilo que me foi dito e que os meus ollos viron, e as consecuencias que se poden tirar do acontecido... O LENE BRUIDO DO VULTO. De lonxe viamos o vulto enriba do samán senlleiro da planicie e non distinguiamos se era un grande abutre, dos que revoaban na outra banda ...

De día, o Bulevar do Ron en Buenaventura é lugar desolado. Hai casas de madeira, de ladrillo, de lata. Casas de cana-guadua cubertas de zinc. Casas amarelas, brancas, con solaina de entrada. Rúas circunscritas que acaban sempre no mesmo punto. Lama. Miseria. Rapazada negra a revoar. De noite é o mundo do esplendor. A música transfigura aquel curral fedento, nun escenario de fantasía. A luz invade tódolos recintos, e a danza, o barullo, a morte mesma, cobran unha vida que parece eterna ata as seis da mañá. Xente variada no Bulevar do Ron. Mariñeiros de tódolos navíos ancorados no porto. Negociantes de trebellos xaponeses. Contrabando. Droga. Mafia negra. Mafia branca. Mullerío. Mulleres negras, brancas, loiras. Mulatas de quince anos como estrelas escuras. Paixón. Crime. Música. Morte. Luz. Buenaventura. E o arrecendo do mar. Na última mesa do último recanto, diante da súa garrafa de ron de Manizales, atopei aquela noite inverosímil o trasfondo da infancia. O Andrucho estaba alí. ...

Ponte Vella (Betanzos) No local da dereita, onde o sinal de "prohibido o paso", posiblemente foi a taberna dos pais do Cacique Pakaraiña e onde nacería «o grande cazador que mata de lonxe», «o vaqueano, que sempre ten a palabra xusta». O CACIQUE PAKARAIÑA Longo é o camiño do río para chegar ao Iavari-Mirim. Desde Iquitos hai que ir por terra Taushiiaco. Terra de planura, de mato baixo. Cana brava, guadua. Xacarandá de flor azul e vermella. Milleiros de vagalumes na noite. Na noite aberta, infinda, Anzola pon na pequena radiola de pilas a 5º de Beeethoven. Todo o volume. E a noite colle unha dimensión sideral, inmensa. Noite no medio da vida, aquela. Para recordar. Comerciar con "indio Aguaruna" é cousa arriscada. Indio reducidor, o primeiro que ve é a túa cabeza. Días antes de chegar, xa a tribu anda avisada. Os paxaros revoan. O fume. O indio vai vixiando de lonxe. Vai vendo as acampadas. Curiosea se o campo fica só. O indio Aguaruna non rouba; manda á muller r...