GACETA MUNICIPAL - 21 AGOSTO 1931
![]() |
Becerrada no Curro, anos 30. |
1921-Diferentes sociedades eléctricas se xuntan co concesionario do salto do Tambre (Wenceslao González Garza), para solicitar un préstamo de 600 mil pesetas para a construcción da Central Hidroeléctrica do Tambre.
—¡Las fiestas! Santa palabra, que suena a "roscas", a empanadas, a diversiones y alegría; alegría de la panza y del espíritu. Aparecieron los programas y, aunque tardiamente, su contenido conforta el ánimo. «Fiesta española» y «Espectáculo cómico-taurino». Números sorprendentes, originales y nuevos en esta Villa. Gran expectación despiertan; pero el cronista teme (siempre se debe dudar de la felicidad) que tras nombres tan rimbombantes se oculte una ridícula vulgaridad; lo que los argentinos llaman una "macana". Y es que este año sucedió una cosa singular. Obsesionados los concejales con las múltiples verbenas en honor del triunfo electoral, hasta el Sr. Agra, cofrade principal de la Virgen del Carmen, se olvidó de sacarla procesionalmente durante las fiestas del Obre; y no es extraño que corrieran igual suerte las fiestas de Noya. Pero Rodrigo y Severo, accionistas de la Plaza de toros, despertaron de su sueño y, restregándose los ojos, despertaron a Germán. Germán dormía profundamente. Dormía y soñaba. Soñaba en la desviación del rio Traba, en la ciudad-jardín, en la Plaza de Abastos aérea.
—¡Las fiestas encima! ¡Los toros!, gritaron a coro Severo y Rodrigo...
—¡Ah, sí!, prorrumpió Germán. Eso del rio "pa" luego ...; le cargamos la culpa al Ministro. Y añadió: "¡Aunque no "haiga pa" aceite!... D. Germán es muy castizo. Tomó un turismo, echó a andar a los Madriles y en un periquete contrató toros y toreros. Otros padres pierden tristemente el tiempo, y al fin adquieren, a lo sumo, cuatro bombones y un juguete. D. Germán adquiere toros
..........................................
Y España, grotesca y chula,
pasa semanas enteras
berreando peteneras
a las puertas de un toril
Y España, grotesca y chula,
pasa semanas enteras
berreando peteneras
a las puertas de un toril
Sabe el cronista que Noya es el pueblo decano de Galicia en eso de toros. No se recata, pues, en aplaudir la decisión y el casticismo de D. Germán. ¿Y esos carteles que dicen: Aunque no "haiga pa" aceite ? ... ¡Olé! ¡Vaya una "grasia"!.
1923 - 13 de Setembro: Golpe de Estado do Capitán Xeral de Cataluña, Miguel Primo de Rivera.
15 de Setembro: O Rei de España, Alfonso XIII, nomea a M. Primo de Rivera Xefe do Goberno. As primeiras medidas: Directorio militar, suspender garantías constitucionais, declaración do estado de guerra, cese de gobernadores provinciais e disolución das Cortes.
Dias mais tarde: suspensión do xurado, disolución das diputacións, cese de presidentes das Comisións Permanentes do Congreso e Senado, creación de delegados gubernativos do exército nas cabezas dos Partidos Xudiciais, destitución de alcaldes e concelleiros dos Axuntamentos.
Nomease Gobernador Civil da Coruña a López Pozas. A Liga Cívica de Noia envíalle un telegrama de apoio, facendo unha fervorosa adhesión ó Dictador, rematando coa proclama: Viva o Mussolini español!!.
29 de Setembro: Celébrase o último pleno de despedida do Concello de Noia, presidido por Xaquín Fernández Luces e os 16 Concellais: Ramón Vieites C., Manuel Molina C., Tomás Blanco A., Xenaro Blanco R., Arturo G. Rudiño, Xermán Vidal B., Basilio Fernández P., Ricardo Abeixón S., Manuel Rechou B., Manuel P. Fernández Especht, Anxo P. Morales, Ramón G. Malvar, Manuel P. Fernández, Xosé G. Godoi e Segundo Balirac.
2 de Outubro: Sesión plenaria presidida polo tenente da Garda Civil, Manuel Rodriguez Crespo. Son nomeados concellais os vocais da Xunta de Asociados asistentes ó pleno. Domingo Vellés Martínez como alcalde.
Un mes dispois: Morre o recente nomeado alcalde Domingo Vellés Martínez.
19 de Nadal: Preside o pleno Xosé Álvarez Mariño. Unha semana dispois é nomeado alcalde provisional.
Casi siempre surge, sin embargo, la nota amarga, la manzana de la discordia. Maldicientes sin conciencia, ansiosos de saberlo todo, de escudriñarlo todo, sueltan su lengua viperina y propalan por cafés y sitios públicos que el dinero del viaje y de los toros salió de las arcas municipales. ¡Míl veces mentira! El cronista puede asegurar que ningún miembro de la Comisión, y menos D. Germán, llega a tal desafuero. Es mas; sabe el cronista que hasta Rodrigo llegaron esos infundios, y, a fin de abochornar a los alarmistas, exhibirá en el escaparate de su tienda, patacón por patacón, el próximo dia 23 todos los fondos municipales que oficialmente deben obrar en su poder.
La sesión, muy aburrida. Asisten siete Concejales y tres oyentes, entre ellos el cronista. Faltan Luces, Agra, Pedro, Rodrigo, Constante, ...
En fin; que parece que público y concejales se han juramentado para no dar materia al cronista.
![]() |
Luís Rivas (de pé) fundador da Sociedade Liceo, con Xosé Souto (esquerda) e Severo González Rivas. |
1924 - 26 de Xaneiro: Constituiese unha nova Corporación Municipal presidida por Ramón Mariño Neu.
Nos 3 anos seguintes a Corporación aproba as seguintes medidas: Creación da Mancomunidade con Ames, Brión, Rois, Lousame, Pobra do Caramiñal e Ribeira; Construcción dun tranvia eléctrico cos extremos en Ribeira e Santiago, Noia no centro do percorrido; Proposta de fusión do Concello de Lousame co de Noia.
Asuntos de escasa importancia, tan escasa que no merecen la atención del cronista,encargado de recoger únicamente lo que atañe al interés público. Quizá lo de mas, significación fuera una instancia de Jacinto Mayo participando al Ayuntamiento que desea obrar en la casa que posée en el Campo de las Ruedas; pero se lo impide otra colindante que está ruinosa. Fernández Rodríguez se opone a su lectura, porque la instancia se halla sin reintegrar, y el admitirla supone una infracción de la ley del Timbre. No le asustan las leyes al Alcalde, y dije que puede dársele curso, sin perjuicio de exigir después el reintegro. El cronista, un ante semejante interpretaciôn, lamento de veras no tener a su lado algún significado oyente con quién murmurar de la alta mentalidad de nuestro Alcalde, pues el cronista sabe, y lo sabe, todo el mundo, que el artículo 219 de la vigente ley del Timbre prohibe que las Autoridades "admitan" documento alguno que carezca del timbre correspondiente, y el 223 les ordena que en caso de admitirlo serán responsables del reintegro, quedando además sujetos al pago de una multa.
A pesar de todo, se admitió, y se acordó que pasara a la Comisión, no sin que Fernández Rodríguez se opusiera, por entender que con ello podía facilmente invadirse la jurisdicción de los Tribunales. Quiso decir, y el cronista le entendió perfectamente, que Jacinto quiere evitar la intervención de aquellos para derribarle la casa a su vecina; esto es, que hay dos caminos para lograrlo, teniendo razón: la via húmeda y la via seca. Jacinto prefiere la seca, porque la otra cuesta dinero. ¿Conseguirá su objetivo? Depende de como se tire del cordel a los cristobos. Si le tiran de las orejas, no hay cuidado; pero, ¡ay de la vecina!, si le tiran de la barba. Los autómatas bajarán la cabeza, y la casa se derribará. Se derribará lo mismo que la tuya, lector amigo, si te someten al suplício del famoso "cordelillo"...
La calavera de un burro
miraba al Doctor Pandolfo,
y, enternecido, decía:
- ¡Válgame Dios lo que somos!
miraba al Doctor Pandolfo,
y, enternecido, decía:
- ¡Válgame Dios lo que somos!

Severino Iglesias Siso (n. Brandia (Lousame) - m. Noia, 14/11/1977) no 1923 casa con Delfina Pérez García, rexentaba unha tenda de téxtil e zapatería pola mañá na rúa do Comercio, e polas tardes na fábrica de gaseosas que montou na rúa Mazacáñamos ca marca "Orange Crunch", o substituía seu irmàn Manolo na tenda do Cantón. O 25 de setembro de 1935 forma parte da constitución da "Esquerda Republicana" na Vila. Concurrirían nas seguintes eleccións como "Esquerda Republicana Noiesa", candidatura elaborada no Centro Republicano que creara con Bieito Hermida Piñeiro, Álvaro das Casas e Basilio Fernández Barbazán. No Pleno Municipal do 23 de xuño do 36, despois que o alcalde último (Xermán Vidal Barreiro) tomara posesión como Gobernador Provincial de Cidade Rial, é elexido como novo alcalde da Vila, xunto con Isidoro García e Xosé Mato Blanco, configurando a Corporación máis progresista da Segunda República na Vila que casi dura un mes.
Fuxe dunha execución segura e sumaria dos "golpistas franquistas" co continxente de evadidos nos bous de Muros: Sta. Eulalia e Sta. Rosa. En Bilbao implícase na organización da República. Logo en Barcelona, como secretario administrativo de Solidariedade Galega Antifeixista. No exilio en Paris a comezos dos coarenta, chega a coincidir con Xermán Vidal Barreiro -intensa e sentida ocasión-. Segue coa súa actividade solidaria, ate que se exilia a Arxentina. No ano 1945 integra a comisión organizativa da Agrupación Esquerda Republicana. Retornará a súa Noia natal no ano 1962 ata a súa morte.
Fuxe dunha execución segura e sumaria dos "golpistas franquistas" co continxente de evadidos nos bous de Muros: Sta. Eulalia e Sta. Rosa. En Bilbao implícase na organización da República. Logo en Barcelona, como secretario administrativo de Solidariedade Galega Antifeixista. No exilio en Paris a comezos dos coarenta, chega a coincidir con Xermán Vidal Barreiro -intensa e sentida ocasión-. Segue coa súa actividade solidaria, ate que se exilia a Arxentina. No ano 1945 integra a comisión organizativa da Agrupación Esquerda Republicana. Retornará a súa Noia natal no ano 1962 ata a súa morte.

Severino nos anos setenta no seu «exilio interior» en Noia. Era de trato agarimoso e cordial, quizá desencantado co espellismo do socialismo soviético e encantado coa morte do ditador Franco, aínda que fora na cama, e vibrando co cambio de réximen que se estaba producindo.
1926 - Crease o Noia FC, da fusión do Ideal Galego FC e Unión Sporting (creado no 1910).
1927 - 9 de Setembro: Celébrase unha sesión ordinaria da Unión Comercial e Industrial, como resultado presentan 8 proxectos que conducirían ó progreso e engrandecemento local: 1) Construcción dun mercado de abastos; 2) Traida de augas; 3) Escola de Aprendizaxe Obreiro (“sería para Noia un manantial abundantísimo de perfección por influxo a maior parte da poboación por ser esta obreira manual, e atópase sumida nunha gran ignorancia”); 4) Repoboación Forestal; 5) Estrada ó coto mineiro de Vilacoba (Minas San Finx) -que distribue por nómina e gastos complementarios a cifra de un millón cincocentas mil pesetas anuais- ; 6) Obras do Porto; 7) Novas Feiras; 8) Ferrocaril eléctrico a Santiago.
Se acordó, por último, asistir a las procesiones de las Fiestas, como de costumbre. Miró el cronista para Róo Pais, que tenía entendido que los republicanos no asisten oficialmente a los actos del culto; pero le vió muy satisfecho y sonrriente por la solución, pues no en balde había ido él a Santiago a hacerse un traje nuevo. Ya ese acuerdo debiera formar parte del programa de fiestas, a fin de mostrar al pueblo el físico de nuestros ediles, de los que no se tienen mas noticias que las que proporciona la Gaceta. Róo Pais es hombre de talento, y quedará bien parado con la exhibición. Está seguro el cronista de que no incurrirá en el defecto de algún colega, que al llegar a la altura de ciertas casas daba fuertes golpes en el suelo con el astil de la cruz, al mismo tiempo que musítaba hacia el vecino: «¡Rabia, bribón, que voy hecho un brazo de mar...!» Róo Pais no desciende a esas bajezas; quizá peque mas por mansedumbre que por altanería. Por bueno, intercede a favor de los matuteros de Róo, a quienes una y otra vez le han aprehendido especies gravadas, y Róo Pais hizo lo que pudo por salvarlos y los salvó, sin considerar que en ello iba un perjuicio para los fondos municipales. Róo Pais, en fin, es muy bueno ...; pero el pato lo pagamos todos.
![]() |
O Curro, antes a "rúa dos Lagares". |
1931 - Xuño: A victoria electoral dos Radicais de Lerroux (umenistas e sotelistas, de inercia monárquicos que co exercicio político dotaría de partidarios a todo o espectro político) de Xermán Vidal, remataba con dous intensos meses de actividade política en Noia. Nos primeiros días daquel mes de xuño do 31 a Comisión Xestora, presidida por Santiago Peiteado, asignaría como primeiro alcalde da República a Xermán Vidal Barreiro, que gobernaría como Alcalde ate a primavera do 36 por ser nomeado Gobernador Civil de Cidade Rial.
Como los asuntos a tratar no le robaban la atención, dedicose el cronista a inquirir las causas de la ausencia de tantos ediles. Ni a fuerza de devanar los sesos, pudo explicarse la presencia allí de Severo. En cambio, el cronista puede asegurar, sin género de duda, que Constante no asistió para evitar compromisos. Constante tuva convidados en las fiestas de su aldea, y hoy se abstuvo de venir al pueblo porque aquellos le obligarían a quedarse para las de Noya. Los convidados se disputarían el honor, de sentarlo a sus respectivas mesas, y a fin de evitar ese pugilato, que le pondría en el trance de aceptar, prefiere comer en su casa. Pedro lleva una temporada de ajetreo, y está rendido. El cronista observa con pena que Pedro está flaco. Y es que las preocupaciones del gobierno agotan los organismos mejor preparados. Primo de Rivera bajó 10 kilos a los pocos meses de encargarse del Poder, y al regreso de África otros 10. Lerroux se dió cuenta, al retornar de Ginebra, que había perdido 5 kilos. Por el contrario, Agra desde que no asiste a las sesiones recobro 4 kilos que había perdido ... y que perderá nuevamente si se reintegra a la política activa. Pedro ha venido a sustituir a Agra, y en este juego representan, respectivamente, la peseta y la libra. Si Agra sube de peso, Pedro baja. Convenzámonos de que Pedro debe fortalecerse con el descanso, a fin de que, al reemplazarlo, baje Agra y con él la libra. Debemos todos aunar nuestros esfuerzos para que nuestra divisa suba .,.; ¡y nuestra divisa es Pedro!.
![]() |
Agrupación Artística Local Noiesa (1928), presidida por Xermán Vidal, xérmolo da futura Sociedad Liceo. |
1932 - Abril: Na celebración do primeiro ano de República, a necrolóxica do noiés de Manle, Anxo Senra, industrial do calzado de suceso na cidade da Coruña e Alcalde da Cidade coa proclamación da República. Por outra banda, Eduardo Gasset e Xesús Romero Molezum Comandante de Enxeñeiros e fillo do insigne médico de Vilar de Tállara Francisco Romero Blanco, promovian a Primeira Festa Conmemorativa da República.
Las fiestas. La felicidad se enseñoreará breves dias de nuestra población, cuyos habitantes escucharán gozosos los ecos del bullicio callejero y los acordes de la brillante banda "La Lira". Transitarán nuestras calles innumerables forasteros, atraidos por la fama de los tradicionales festejos ... El cronista se asocia al regocijo y desea a sus compañeros de sesión —concejales y público— buen humor en estos dias ... ¿Y las calles céntricas, especialmente la del Comercio, continuarán embalsamadas, como de costumbre, con el aroma que emana de las alcantarillas?.
Papelería S. Loroño Noya
Fonte do texto intercalado na Gaceta Municipal:
"A Segunda República en Lousame e Noia-Radiografía dunha Época" de Xerardo Agrafoxo.
PUBLICADOS:







