SERVIDUME VOLUNTARIA - VI/IX

ÉTIENNE DE LA BOÉTIE (1530-1563)

Étienne d'a Boétie propon un enfoque sobre a condición humana e social do individuo. Contaba con dezaoito anos cando escribiu o "Discurso contra a Servidume Voluntaria", recorre ós clásicos, con soltura e dominio, como exemplo ilustrativo para desvelarnos con amenas erudicións, a escandalosa vileza que aniña no íntimo do noso ser, xunguíndonos con soberbia, a os máis lacerantes xogos político-económicos.

Aínda que o “Discurso”, non tiña a intención de curar a ferida mortal, que a xuízo de Étienne, consideraba que o vulgo sufría, e que séculos despois de sucesivas tiranías, escravitude, guerras, exterminios masivos,... e demais barbaridades inenarrables, este “Discurso” actualízase coa brillantez, dun importante aviso para navegantes, lembrándonos, sen pó nen palla, que a submisión máis salvaxe, non é a que se impón por medio da forza, senón por medio da escandalosa e fraudulenta elección popular e a pasividade do costume.

Mais, volvendo ao asunto principal do que me afastei: a primeira razón que leva os homes a serviren de boas é o teren nacido e sido criados na servidume.

A esta súmase outra que é a de, baixo a tiranía, os homes se tornaren covardes e afeminados.

Niso concordo con Hipócrates, pai da medicina, que así o afirmou e escribiu nun dos seus libros, titulado "Das Doenzas".

Este home tiña o corazón no lugar e ben o demostrou cando o rei quixo atraelo para si, con moitas dádivas e ofrendas; respondeulle francamente que tería moitos escrúpulos en tratar e curar os bárbaros que querían matar os gregos e de poñer a súa arte ao servizo dun rei que pretendía escravizar a Grecia.

A carta que lle mandou pode aínda hoxe verse entre as súas outras obras e constituirá sempre para todos unha proba do seu bo corazón e da súa natureza nobre.

Coa perda da liberdade, pérdese inmediatamente a valéntía.

As persoas escravizadas non mostran no combate ningunha ousadía ou intrepidez.

Van para o castigo como maniatadas e aparvadas, como quen vai cumprir unha obriga.

E non senten arder no corazón a paixón da liberdade que fai desprezar o perigo e da ganas de mercar ca morte, ao lado dos compañeiros, a honra da gloria.

Entre homes libres, todos disputan envexosamente quen ha de ser o primeiro a servir o ben común; todos desexan ter o seu quiñón no mal da derrota ou no ben da vitoria. Pero as persoas escravizadas, alen desta falta de valor na guerra, perden tamén a enerxía en todo o resto, teñen o corazón abatido e mol, e non son quen de grandes accións.

Os tiranos sábeno, e vendo este vicio, fan todo o posible para empeoralo.

Hierón I de Siracusa no Carro da Vitoria, coroando os Vencedores no Olimpo, pintura de James Barry que posúe a Royal Society of Arts de Londres.
O Hierón (Xenofonte, 430-354 a.C.) é o único escrito deste período clásico da filosofía, que estivo adicado exclusivamente a reflexionar sobre o perigo que representaba a tiranía como forma de goberno, moi propio da Grecia antiga : “Democracia e monarquía son cuestionadas, non pola súa condición estrutural, senón pola virtude e proceder dos seus gobernantes. A súa permanencia, depende da condición política dos seus actores, en correspondencia co bo fin común que pregoan. A diferencia de estas formas de goberno, que deben ser aceptados tales personaxes públicos por una maioría, e acomodarse a certo ditado legal, a tiranía, parece que ten máis éxito que as outras dúas. Os tiranos foron tombados, pero tamén repostos, sostendo e ampliando os límites dos seus dominios; causando nuns admiración, e rexeite noutros; ben por maldade ou por intelixencia e sagacidade, todos foron tomados, por ter do seu lado a malfadada fortuna, que parecera protexelos ata o seu final…”

Xenofonte, historiador grave e da mellor cepa entre os gregos, nun seu libro, fai a Simónides falar con Hierón, rei de Siracusa, sobre as miserias dos tiranos. É un libro de bos costumes e graves argumentos e, ao meu ver, escrito con moita graza. Bo sería, que todos os tiranos que xa houbo, o puxesen diante dos ollos e del se servisen como dun espello.

Non creo que deixasen de ver nel todas as súas verrugas e non se avergoñasen de todas as súas manchas.

Conta no referido tratado o tormento polo que pasan os tiranos que, por faceren mal a todos, a todos deben temer.

Di entre outras cousas, que os malos reis, recorren a estranxeiros para faceren a guerra, subórnanos e non se atreven a poñer armas nas mans dos propios súbditos a quen ofenderon.

Reis houbo, algúns ate franceses, máis outrora que nos días de hoxe, que contrataron para a guerra máis dunha nación estranxeira, con intención de preservaren os seus, por acharen que non era perdido o diñeiro gastado en defensa das persoas.

Era o que dicía Escipión o Africano, para quen valía máis defender a vida dun cidadán que derrotar cen inimigos.

Máis non hai dúbida algunha de que o tirano se xulga absolutamente seguro e so se preocupa cando percebe que xa non ten ao seu servizo un único home de valor.

Con razón se lle poderá dicir nesa altura o que Tarso, en Terencio, se gloria de ter dito ao domador de elefantes:

Tan bravo vos hei mostrado

Que sodes das bestas criado.

Pero esa estrataxema coa que os tiranos humillan ós súbditos, está máis que en calquera outro lado, explicitado no que Ciro lle fixo aos lidios, despois de se ter apoderado de Sardes, capital da Lidia, cando aprisionou ao riquísimo rei Creso e o levou preso. Trouxéranlle a noticia, de que os de Sardes se tiñan revoltado. Foille fácil dominalos.

Non desexando saquear tan fermosa cidade, nin querendo destacar para alá un exército que a vixiase, recorreu a outras maneiras. Fundou nela bordeis, tabernas e xogos públicos, e publicou un decreto que obrigaba ós habitantes a frecuentalos.

O Rei Creso de Lidia aparece no alto da súa pira funeraria tras ser condenado a morte por Darío o Grande. Ánfora ática de figuras vermellas. Século V a.C. Museo do Louvre, París.
Herodoto, cronista do rei persa Darío II o Grande, recrease no encontro de Solón -un dos sete Sabios de Grecia- co rei Creso, para persuadilo de evitar a inminente guerra co Gran Rei. Creso preguntáballe a Solón, ensinándolle os seus inxentes tesouros, si coñecía a alguén máis feliz ca ele. Solón explicoulle que non se pode xulgar a un home como feliz ate o final dos seus días. Despois desta entrevista, Creso o Rei Lidio, sufriu a perda do seu fillo e herdeiro Atys, atacado por un xabarín salvaxe nunha cacería. Cando polo ano 546 a.C. o vitorioso rei persa condenouno a morrer na fogueira, Creso lembrou a Solón. O Rei Darío ó escoitarlle a historia do sabio grego, decidiu perdoar a Creso, incorporouno a súa corte e incluso seguiu os seus consellos na súa guerra contra babilonios e masaxetas.

Tan bos resultados tivo esta gornición, que non foi necesario, de ahí en diante, levantar a espada contra os Lidios. Os desgraciados, divertíríanse inventando todo tipo de xogos, de tal forma, que a palabra latina usada para significar "pasatempos" é a palabra "ludí", que ven de "Lydi", Lidios.

Non todos os tiranos foron tan explícitos no seu desexo de afeminaren ós homes, pero o que este ordenou formalmente foi, en gran parte, realizado de forma velada.

É moi propio do vulgo, mormente o que pulula nas cidades, desconfiar de quen o estima, e ser inxenuo para con aqueles que o enganan.

Atraer o paxaro cun chifro ou o peixe coa isca do anzol, é máis difícil, que atraer ao pobo para a servidume, pois basta pasarlles por diante da boca un cebo insignificante.

É asombroso ver, como eles se deixan levar polas gabanzas.

Os teatros, os xogos, as farsas, os espectáculos, os animais exóticos, as medallas ou os cadros, eran para os pobos antigos, incentivos da servidume, prezo da liberdade, instrumentos da tiranía.

Deste medio, desta práctica, destas carnadas, se servían os tiranos para manteren os antigos súbditos baixo o xugo. Os pobos, así alucinados, encontraban bonitos estes pasatempos, divertíanse co só pracer que lles pasaba diante dos ollos, e habituábanse a servir con simplicidade igual, se ben que máis nociva a das crianzas, que aprenden a ler atraídas polas figuras coloridas dos libros iluminados.

Os tiranos romanos, decretaran tamén na celebración frecuente das decurias do pobo, para as cales atraían a xentalla, que pon por riba de todo, os praceres da boca.

Nin o máis esclarecido de todos eles, trocaría a "maseira" da sopa, pola liberdade da República de Platón.

Os tiranos, ofrecían o cuarto de trigo e o sesteiro de viño, ó sestercio. E os vivas ao rei, eran entón, cousa triste de oír.

Non daban conta, os necios, de que recuperaban desa forma, parte do que era seu e que non podía o tirano, darlles cousa que non lles tivese furtado antes.

O que hoxe ganaba o sestercio, o que se fartaba de comer no festín público, loando a grande liberalidade de Tiberio e Nerón, era no día seguinte obrigado a entregar os seus haberes á cobiza, as fillas á luxuria e o propio sangue á crueldade daqueles magníficos emperadores, e facíano sen dicir palabra, mudos coma unha pedra, quedos coma un cepo.

O pobo sempre foi así.

E perante o pracer que honestamente non pode atinxir, aberto e disoluto, e fronte ao agravio e á dor, que honestamente non debería sufrir insensible.

Non sei hoxe en día de ninguén que, ao oír falar de Nerón, non trema so co nome de tan vil monstro, de tan hedionda e inmunda besta. Pode, porén, dicirse que despois da súa morte, vil tanto canto foi a súa vida, o pobo romano ficou con tanta pena, por se lembrar dos seus xogos e festíns, que pouco faltou para vestir loito. Así o escribiu Cornelio Tácito, un dos mellores e máis graves autores, e so pode estrañar o feito, quen non coñeza ben o que o pobo fixo despois da morte de Xulio César, que tiña abolido as leis e a liberdade.

Asasinato de Xulio César, pintura de Vincenzo Camuccini. Xulio César (100-44 a.C.): Según o modelo helenístico, os gobernantes eran reis e deuses ao mesmo tempo. Meses antes do asasinato de Xulio César, na opinión pública, debatíase si César debía adoptar o título de Rei. De feito, a conspiración para o seu asasinato, xurdiu da ameaza que supuña un home con tanto poder permanente, algo contrario e incompatible coa República, caracterizada por ter maxistrados electos, con cargos ocupados temporalmente. César era contemplado como unha ameaza para o sistema, non tanto polo desacordo da súa actuación, como pola súa permanencia sen fin, a fronte do goberno da República, que quedaba baixo o control dun so home (“Ideoloxía e Actuación política de Xulio César no proceso de colonización e remunicipalización” de Iván Ginés Ordóñez).

Crían que era un home sen valor, pero loubaran moito a súa humanidade, que ao final, foi tan nociva como a crueldade máis salvaxe de todos os tiranos.

En boa verdade, a súa pezoñenta dozura, serviu so para adozar a servidume, que lle impuxo ao pobo romano.

Mais, despois de morto, o dito pobo, que tiña aínda na boca o sabor dos banquetes e a lembranza das súas festas, queimou, para honralo e incineralo, todos os bancos da praza, edificoulle unha columna, como a un verdadeiro "pai do pobo" (así rezaba a inscrición no capitel), e prestoulle máis honras despois da morte, que a calquera outro home, a excepción, talvez, dos que o mataran.

Os emperadores romanos, non deixaban de apropiarse sempre, do título de Tribuno do pobo, sexa porque o seu cargo era tido na conta de santo e sagrado, sexa porque fora establecido, para se defenderen do pobo e estaren baixo o favor do estado.

Deste modo, tiñan por certo, que o pobo lles daría toda a confianza, tendo en maior consideración o Título, do que os actos deles.

Non proceden mellor, hoxe en día, os que sempre que cometen aleivosías, incluíndo as máis graves, fanas acompañar de discursos sobre o ben común e a utilidade pública.

Non ignoras, Longa, os considerandos que habilmente eles acostuman a utilizar. Pero na maioría das veces, non hai habilidade que chegue, para cubrir tanta desvergoña.

Fonte:

- “Discurso contra a Servidume Voluntaria – Etienne de La Boétie”. Publicado en: Animal+: Revista Cultural para Todas as Especies, nº 19 – Inverno 2008. Edicións Positivas. Traducción: Onofre Sabaté.

- WIKIPEDIA

PUBLICADOS: