SERVIDUME VOLUNTARIA (IV/IX)

- decembro 30, 2020

Era o «Discurso» no seu tempo, un texto moi ousado e vixente aínda hoxe en día.

Morreu novo Étienne, pero tivo tempo para escribir sonetos, traducir a Xenofonte e Plutarco, e mesmo para tentar mediar nas guerras relixiosas que opuñan en Francia a católicos e protestantes.

Hai tres especies de tiranos. Refírome aos malos príncipes. Chegan uns ao poder por elección do pobo, chegan outros pola forza das armas, e outros sucedendo aos da súa raza.

Os que arriban ao poder polo dereito da guerra, pórtanse coma quen pisa térra conquistada.

Os que nacen reis, as máis das veces, non son mellores; nacidos e criados no sangue da tiranía, tratan os pobos en quen mandan, coma se fosen os seus servos hereditarios; e, conforme ó carácter ao que son máis dados, avaros ou pródigos, así fan do reino o que fan, con outra herdanza calquera.

Aquel a quen o pobo fixo monarca, debería ser máis soportable; e seríao, ao meu ver, se desde o momento en que se ve colocado en altos postos e colléndolle o gusto á chamada grandeza, non decidise ocúpalos para sempre. O que acontece xeralmente é, que fan todo o posible para lle transmitir aos fillos, o poder que o pobo lles concedeu. E, toman tan de presa esa decisión, por estraño que pareza, que ultrapasan en vicio e ate en crueldade, os outros tiranos; para conservaren a nova tiranía, non atopan mellor medio que, aumentar a servidume e afastar dos súbditos, a idea de liberdade que eles, tendo aínda a memoria fresca, comezan a esquecerse dela.

Así, para dicir toda a verdade, encontro entre eles algunha diferenza, pero non vexo por onde escoller.

Sendo diversos os modos de chegar ao poder, a forma de reinar é sempre idéntica.

Os elixidos, proceden cos subditos como quen doma touros; os conquistadores, como quen se aseñorea dunha presa á que ten dereito; os sucesores, como quen lida con escravos naturais.

Se acaso hoxe nacese un pobo completamente novo, que non estivese acostumado á obediencia nin soubese o que é a liberdade, que ignorase todo sobre unha e outra cousa, incluíndo os nomes, e se lle fose dado escoller entre o ser servo ou o vivir a liberdade, cal sería a escolla dese pobo?

Non custa responder, que preferirían obedecer á razón, en vez de serviren a un home; a non ser que se tratase dos "israelitas", os cales, sen ninguén os obrigar e sen necesidade, elixiran un tirano, Saúl; pero nunca leo a historia de tal pobo, sen unha grande decepción e algunha furia, tanta que case me alegro, por lle teren acontecido tantas desgrazas.

Unha cousa é certa, porén: os homes, mentres neles houber algo de humano, só se deixan subxugar se foran forzados ou enganados; enganados polas armas estranxeiras, como Esparta e Atenas polas forzas de Alexandre, ou polas faccións, como aconteceu cando o goberno de Atenas caeu nas mans de Pisístrates e foi por tres veces tirano de Atenas. (Da primeira vez foi derrubado por Licurgo. Da segunda por Hermodio e Aristogiton. Débese, con todo, a Pisístrates a compilación das obras de Homero, como a Iliada e a Odisea).

Moitas veces, perden a liberdade, porque son levados ao engano, non son seducidos por outros, pero si enganados por sí mesmos. Así, o pobo de Siracusa, cidade capital de Sicilia, oprimido polas guerras, sen ollar a nada a non ser o perigo, elevou ao poder a Dionisio Primeiro e entregoulle o comando do exército. Tantos poderes lle foi dando, que o traidor unha vez victorioso, coma se tivese triunfado, non sobre os inimigos, senón sobre os cidadáns, subiu de capitán a rei e de rei a tirano.

Incrible cousa é ver ao pobo, unha vez subxugado, caer en tan profundo esquecemento da liberdade, que non esperta, nin a recupera; antes comeza a servir, con tanta rapidez e boa vontade, que parece ter perdido a liberdade, a favor da servidume.

É verdade que, ao principio, serve con constrinxemento e pola forza; pero os que veñen despois, como non coñeceron a liberdade, nin saben o que ela é, serven sen esforzo, e fan de boa gana o que os seus antepasados fixeran por obriga.

Así é: "os homes que nacen baixo o xugo, son criados na servidume, sen ollaren máis ala, limítanse a vivir tal como naceran, nunca pensan ter outro dereito, nin outro ben, senón o que aceptan como natural ao estado que atoparon cando nacen.

E aínda non hai herdeiro tan pródigo e desleixado, que non pase unha vez os ollos polos libros de rexistros, para ver se goza de todos os dereitos hereditarios, e se non foi espoliado dos seus dereitos, ele ou o seu predecesor.

Mais o costume que sobre nós exerce un poder considerable, ten unha grande forza para nos ensinar a servir, e tal como Mitrídates se foi afacendo aos poucos a beber veleno, e a engulir todo, ate que deixamos de sentir o amargor do "veleno da servidume".

Non pode negarse, que a natureza ten forza para nos levar a onde ela queira e facernos libres ou escravos; pero importa confesar, que ela ten sobre nós, menos poder que o costume e que a natureza, por moi boa que sexa, acaba por se perder, se non for tratada cos coidados necesarios; e o alimento que comemos, transmítenos moito de seu, faga a natureza o que fixer.

As sementes do ben, que a natureza en nós coloca son tan pequenas e inseguras, que non aguantan o embate do alimento contrario. Non se manteñen facilmente, estráganse, desfanse, redúcense a nada. Como acontece coas árbores de froito, posuidoras dunha natureza propia, que conservarán así as deixaren; mais pasarán a ter outra e a dar froitos estraños, non os propias delas, a partir do momento en que sexan enxertadas.

As herbas, teñen cada unha a súa propiedade, a súa natureza e a súa singularidade propia; pero o frío, o tempo, a terra ou a man do xardineiro, auméntanlle ou sácanlle moitas das súas virtudes. Vese nun sitio unha planta que, noutro sitio non se logra.

Véxanse os venecianos, un puñado de persoas libres, tanto, que ate o peor de todos, renunciaría a ser rei, nados e criados de tal modo, que a gran ambición deles é defenderen celosamente a liberdade de cada un; educados desde o berce nestes principios, non aceptarían todas as outras felicidades da terra, se para iso tivesen que perder unha miga das súas liberdades. Véxanse os venecianos, repito, e repárese despois nos que habitan as terras daquel ao que chamamos Gran Señor, xente que non fai nada que non sexa servilo e que, para o manteren no poder, dan a propia vida.

Diría quen vise a uns e outros que, posúen todos a mesma natureza?

Non xulgaria antes que saíra dunha cidade de homes para entrar nun curral de animáis? Licurgo, reformador de Esparta, criara dous cans que eran irmáns, alimentados co mesmo leite, un deles habituado a ficar na cocina e o outro acostumado a correr polo campo, ao son da trompa e da corneta; querendo mostrarlle ao pobo lacedemonio que os homes son o que a educación fai de cada un, colocou os dous cans no medio da praza e puxo ao carón deles un prato de sopa e unha lebre. Un correu para o prato e o outro para a lebre. Malia que son irmáns!, dixo Licurgo.

Lembrarei con pracer un dito dos favoritos de Xerxes, señor de Persia, a respecto dos espartanos.

Cando Xerxes se preparaba para conquistar Grecia mandou embaixadores as cidades gregas a pedirlles auga e terra. A Esparta e Atenas non os enviou, porque os enviados de seu pai, Darío, que xa fora facer igual pedido, os espartanos e atenienses lanzáranos en covas e outros en pozos, dicíndolles que sacasen terra e auga á vontade e que fosen levarlla ao seu príncipe.

Ningún daqueles pobos toleraba que, nin de palabra, alguén lles tocase a liberdade.

Por así teren feito, viran os espartanos que tiñan incorrido no odio dos propios deuses, especialmente no de Taltibio, deus dos arautos.

Para apacigualos, mandaran a Xerxes dous cidadáns, para que fosen á presenza del e el os tratase de forma agradable, desagraviando así dos embaixadores que seu pai enviara e foran mortos. Dous espartanos, un de nome Specto e outro Bulis, ofrecéranse voluntariamente para esta misión.

Foran e, polo camino, entraran no pazo dun persa chamado Gidarno, lugartenente do reí en todas as cidades do litoral de Asia. Este recibiunos con moita honra. E, despois de conversar sobre varios asuntos, preguntoulles qué motivos tiñan os gregos para recusar a amizade do Rei. "Podedes crer, espartanos -dicíalles-, xúrovos que o Rei sabe honrar a quen o merece e, se vos tornardes seus súbditos, veredes que asi é. Se aceptardes e ele vos coñece, veredes como será, cada un de vos, nomeado inmediatamente señor dunha cidade da Grecia".

“Prometeo, foi o primeiro Santo do calendario filosófico. A casa luminosa, que en Esquilo, Prometeo ensina como un dos grandes dons, a transformación do home cavernario en home en sociedade, ese "don" xa non existe para o obreiro. A luz, o ar, etc., a hixiene máis elemental, da que incluso gozan os animais, deixan de ser necesidade para o home. A inmundicia, ese embarroarse e corromperse do home, o sumideiro da civilización, convértese para o obreiro nun elemento vital. Convértese nun elemento vital para sí, o abandono completo e antinatural, a natureza podre”. (Manuscritos económico-filosóficos de K. Marx, 1844)

Ao que lle responderan os lacedemonios: "Ruín consello é o que nos dás, Gidarno. O ben que nos prometes, xa o experimentaches, mais nada sabes do que nós xa posuímos; gozas do favor do Rei, mais nada sabes da liberdade, do gusto que ela ten, da súa dozura. Se a coñeceses, habías de nos aconsellar a defendela, non só con lanza e escudo, tamén con unñas e dentes."

O espartano tiña razón; pero un e outro, falaban de acordo co que aprenderan.

Non lle era posible ao persa avaliar a liberdade, pois nunca a tivera, nin ao lacedemonio aceitar a suxeición, despois de ter coñecido o gusto da liberdade.

Catón de Útica, cando era aínda un neno de escola, entraba moitas veces na casa do ditador Sila, cuxas portas lle estaban abertas, non so por pertencer a unha familia nobre, mesmo por ser parente próximo de Sila.

Acompañábao sempre o preceptor, como era costume entre os fillos de boas familias.

Deu ele entón conta, de que en casa de Sila, na presenza deste ou pola súa orde, moitos cidadáns eran presos e condenados, uns eran desterrados e outros estrangulados, decretábase a confiscación dos bens e moitos perdían a cabeza.

Ou sexa, mais parecía o pazo dun tirano que a morada do gobernador da cidade, era menos un tribunal de xustiza, que un antro da tiranía.

Preguntoulle o nobre infante ao preceptor: "Darasme un puñal? Heino meter baixo a toga e, como entro moitas veces nos apousentos de Sila, antes de ele acordar, o meu brazo ha de ter forza suficiente, para liberar ó pobo".

Este é un dito propio de Catón. Así xa se revelaba, digno da morte que tivo.

Mais se por ventura, a historia non referise o nome del nin o local, sería doado adivinar, que se trata dun romano e natural de Roma, da verdadeira Roma, cando ela era libre.

Fonte:

- “Discurso contra a Servidume Voluntaria – Etienne de La Boétie”. Publicado en: Animal+: Revista Cultural para Todas as Especies, nº 19 – Inverno 2008. Edicións Positivas. Traducción: Onofre Sabaté.

- WIKIPEDIA