A ILLA DA CREBA

Si, mar, gran mar, de delirios dotado
Pel de pantera e manto ben calado
Por ídolos de sol máis dun milleiro,
Ebria de carne azul, hidra completa
Que mordes a túa cauda de cometa
Nun tumulto ou bruido silandeiro.

Antón Avilés de Taramancos, traducindo ó galego «O Cemiterio Mariño» de Paul Valery.

Plinio a situaba nos pobos Tamaricos dicindo que nela se atopan as famosas Aras sextianas, feito que parece corroborar Carré Aldao ao dicir: “que as tan discutidas Aras sextianas, torques de ouro e fíbulas preciosas apareceron por estes paraxes e foron a enriquecer as colecciones soberbias do Sr. Blanco-Cicerón”.
Na Historia Compostelana relátase como os piratas-sarracenos e normandos (vikingos), instalados na illa asolaban frecuentemente a costa provocando que os nativos abandonasen as súas casas a comenzos da primavera ate mediados do outono, refuxiándose nos montes próximos. Alvaro das Casas escribe: Que a últimos do século XI, os «Almorávides» fixeron incursións polos alrededores da Vila de Noia, no ano 1.115, dominaron a illeta da Creba, cerca da desembocadura do Tambre, arrasando a Vila de Noia”

A Creba é unha pequena illa, duns trescentos metros de lonxitude e algo máis de cen de anchura. En tempos os pescadores da ría cando navegaban por diante da illa, a cen metros de Punta Uhía, na beira norte da ría, facían un ritual saúdo a Illa cun fin protector.

Antigamente perténceo ó Axuntamento de Noia; despois pasou a ser propiedade particular, según consta no Rexistro da Propiedade de Muros. Fai uns anos, foi adquirida por un coñecido industrial de Santiago de Compostela para edificar nela unha mansión de granito sobre os restos dunha antiga capela, na que en tempos era de visita obrigada eclesiástica do Reitor da Parroquia de San Martín de Noia, a Xustiza e Rexemento, que acudían dende Noia en barcas (Fabeiro Gómez, 1969).

Desembocadura do río Tambre. A Creba é o illote que se ve a esquerda.

Nestes tempos, a illa dependía dun Administrador oficial e dun eremita que residía na Creba, que se mantiña das esmolas que lle daban os pescadores devotos da Virxe que alí se veneraba.

No ano 1578 o Visitador do Arcebispado de Santiago, desembarcou na illa co fin de erguer acta dos obxectos que se gardaban na eremita. O Visitador quedou moi compracido co esmero con que o eremita coidaba a eremita, e relatou que no altar maior había dúas imaxines da Nosa Señora: "e a unha cunha roupa de tafetá marelo e un crucifixo o medio". Ós lados había dous altares e no pequeno inventario que fai das cousas que alí ve, cita unha táboa coa Verónica do Noso Señor; un frontal de lenzo coa imaxe da Nosa Señora; un arambel; uns manteis e unha campaíña. Os bens eran os mesmos da visita do 21 de novembro de 1571 (a máis antiga do Arquivo Parroquial), que consistían en: Unha casa ó carón da eremita, afundida e que non tiña máis que as paredes e catro ou cinco trabes de madeira; unha casilla na que vivía o eremita (Antonio Coloco, borgoñón) e levantado máis arriba o muro para facer maior a casa, e unha horta xunto a eremita. Como bens raizames, tiña a eremita certas herdades en varias feligresías, que non superon declarar, pois o título estaba en poder de Pedro Ximénez, que está en Castela, crego presbítero da dioceses de Ávila. A súa renta era de ate cinco cargas de pan (Fabeiro Gómez, 1969).

A Creba e Monte Louro ó fondo, dende Boa.

Os datos históricos máis antigos son de finais do século XVI, aínda que a capela debeuse construír nunha época moi anterior, poida que a súa construción fora motivado pola necesidade de cristianizar os restos dalgún templo ou altar pagán, pois Vicente Risco recolleu unha lenda que fala de extranos sucesos que alí acaeceron; o que fai sospeitar que a Igrexa tentou rematar co culto pagán que se rendía a unha divindade relacionada co mar. A lenda relata que "na Creba había mouros que tiñan un templo do seu falso deus. Os cristiáns matáronos deixando só a filla do xefe. Esta invocou ó demo, que ergueu unha tempestade, afogando ós cristiáns e afastou a illa da terra. A mora converteuse nun culebrón arrodeado de feras que afundían os barcos. Os cristiáns foron onde un santo home que lles aconsellou bendicir a illeta e erguer a egrexiña de Nosa Señora da Creba (Vicente Risco, 1979).

Os anciáns de Noia lembran que antigamente había unha ponte de pedras e tablóns que unía a illa coa costa. Por él pasaban as vacas a illa para ir pacer nela. Tiven a fortuna de ver esta estrutura de ponte, coincidindo cunha gran marea baixa. Tamén contan os vellos pescadores de Noia, que na parte superior da Illa víanse as ruínas dunha construción, pero da que non queda ningún vestixio, pois a xente das localidades cercanas foise levando pouco a pouco as pedras para empregalas na construción das súas vivendas. Os últimos restos que quedaban da eremita e da casa do eremita desapareceron fai moitos anos baixo os muros da mansión actual.

Santiago Abella (Noia 1845-Bos Aires 1913) no seu libro "A Vila de Noia: Historia, Topografía, Monumentos e Homes Ilustres (1911)" comenta o achádego de torques de ouro na Illa.

A illa da Creba debeu ter un gran significado relixioso noutros tempos, pois a súa situación xeográfica marcaba o linde entre as augas tranquilas da ría e o perigoso océano. Os mariñeiros e pescadores cando navegaban preto dela, poñíanse en pé, santiguabanse e saudaban coa boina a Virxe.

Polo 1940, o Carreto (barco a vapor de carga e pasaxe, que facía a ruta de Noia, Freixo, Esteiro e Muros) pasaba por diante da Creba, as mulleres que ían a bordo acostumaban a recitar: "Salve a Virxe!", referíndose a imaxe que había alí antigamente. No cancioneiro popular da ría quedan testemuñas de esa devoción popular: "Indo polo mar embaixo / o aire rifoume a vela: / nosa Señora da Creba / doume o pano para ela (Álvaro das Casas, 1931)".

Fonte:

"Creencias e Tradicións dos Pescadores da Ría de Muros e Noia", por Fernando Alonso Romero (Facultade de Filoloxía da Universidade de Santiago de Compostela. Publicado no "Mostra Filatelica Nacional-Prefiliter 2000