"O SEGREDO" de CASTELAO
 |
Portada do libriño "Retrincos". |
LIMIAR
Cada
vez que dou un mergullo na miña vida de debuxante apaño retrincos
deleitados, que non tiveron realización plástica, e que agora vou
aproveitando, cando cadra, nos meus soaces literarios. Tamén atopo
no balume de papeles vellos, moitos retrincos esquecidos do meu
pensamento, que recollo amoroso, coma se fosen recordos dun irmanciño
morto. Outras veces un retrinco de papel faime cavilar no intre de
vida en que foi escrito, e sorríome compasivo.
Cando
estaba de practicante no Gran Hospital de Compostela, encontreime
unha noite de servizo no coarto de Socorro e leváronme un suicida
moribundo. O coitado espichou alí, e quedei soíño na súa compaña
cheo de medo e de respeto. Pero aquela impresión inspiroume o treito
seguinte:
"Os
mortos son uns preguiceiros. Cando non rexen coa vida derrúbanse,
redondos, e fican estarricados nunha postura ridícula, e as veces
indecente. Caen de calisquera xeito e non volven a erguerse. Estou
por dicir que paran os folgos e o corazón, para repousar mellor.
Serían capaces de quedarse cos ollos abertos, se unha man amorosa
non llos cerrase. Quedaríanse en cirolas e camisa, se non os
vestisen para receber dignamente a derradeira visita dos veciños.
Saben o desgusto que dan a familia, e nin por esas despertan. Saben o
que costa un enterro, e os nugalláns mórrense para sempre. Choran ó
seu redor os fillos, a muller e a sogra, i eles seguen tesos. Lévano
fechado nunha caixa de madeira e non estremecen. Lévanos para
apodrecer debaixo da terra e non protestan. A terra cómeos, e os
preguiceiros consenten en perdela carne con tal de non volver a
vida".
"Abride
amodo a caixa dun morto de sete anos e non atoparedes máis que os
osos e os zapatos; pero conservarán a postura en que os deixou o
enterrador".
Quen
creería nesta bulra, os medos que papei na compaña dun morto?.
Pois
se fose cordo entregar ás letras de molde as miñas fraquezas,
podería citarvos exemplos de meirande artificio; pero cada vida é
unha novela que se perde, porque a alma ten máis pudores que o corpo
e gusta de taparse con adobíos de imaxinación.
De
todos xeitos hai retrincos en carne viva que poden amostrarse tal
como se conservan na memoria, e aínda convén certificar da súa
autenticidade. Son esas cousas que lle pasan a un, e que da gusto que
se crean cando se contan.
Por
eso eu ofrézovos hoxe uns anacos da miña vida e prégovos que os
tomedes por certos e verdadeiros; pero se coidades que son mentiras
eu perdónovos por adiantado.
Daniel R. Castelao - Pontevedra, 1934
O SEGREDO
Tiña eu once anos cando meu pai, que estaba na Arxentina, nos chamou cabo
de si; e ala fomos embarcados, a miña nai e máis eu, nun paquete
alemán. E axiña de arribar a Bos Aires pillamos un tren que corría
moito, e logo outro tren que corría pouco, e despois un coche de
cabalos que nos levou a tombos polo deserto da Pampa. Naquela
soedade plantara meu pai unha casa para facerse rico, cavilando
sempre nos eidos nativos; i era forza pechalos ollos ó circio
traballo, na espera do retorno feliz.
A nosa casa, era o centro comercial en dez légoas á redonda. Alí
vendíamos de todo, e alí mercábamos canto producía o país: lan,
coiros e plumas. O mostrador do comercio estaba defendido con reixas
de ferro, porque na nosa casa —portelo obrigado de moitos vieiros—
paraban a decotío "gauchos" bravos, afeitos a tomarse de
bebida para aldraxarnos co coitelo na man.
Eu doíame de durmir enriba do mostrador, en compaña do outro
dependente. Miña nai, a probe, choraba de verse entre xentes sen
relixión. E os dous, feridos de saudade, botábamos de menos a
pobreza limpa dos meus avós, que xa se tornara de azul diante da
moura fartura do presente; e no fío en que os nosos ollos se
avistaban desbalsábanse en bágoas.
 |
Alfonso Daniel Manuel Rodríguez Castelao (Rianxo, 29 de xaneiro de 1886-Bos Ares-Arxentina, 7 de xaneiro de 1950). |
Un día chegou o comercio un vello "gaucho", enxebremente
vestido e atrangallado con mil adobíos de prata. O seu cabalo
rechinaba no palenque e os nosos cans ouveábanlle de firme.
- Buen día, gringuito,—díxome o entrar pola porta.
E cando viña en dereitura do mostrador bambeouse á maneira dun trompo
que morre e deseguida caeu redondo, batendo a cabeza no chan, co
petar xordo dun petador de chumbo.
Acudiron os homes da casa. O dependente sacou da faltriqueira un espello
pequeniño, púxollo diante da boca e, vendo que non embazaba co
alento, declarounos que o vello "gaucho" xa non era do noso
mundo. E despois, sen ningunha oración, deitaron o morto enriba da
mesa de billar, puxéronlle catro velas acesas e deixárono soilo.
Meu pai dispuxo que o dependente saíse na procura do Xuíz de Paz, e
logo enfrontouse con todos e díxonos que gardásemos segredo diante
da miña nai. Un segredo tan grande non cabía no meu peito de neno,
e axiña que o dependente se perdeu na lonxanía remaneceume o medo
de durmir eu soíño no mostrador, entre tanto curruncho sombrizo e a
luz das velas do morto escoándose polas fendas do tabique lañado.
Eu cismaba, cismaba, seguro de morrer de arrepío aquela noite, e a
morte xa me parecía o xeito de libertarme do medo.
"Home tocando a guitarra", làpiz sobre papel, realizado por Castelao no 1941, nunha clara evocación do gaucho arxentino (Museo de Pontevedra).
Chegou a noite, escura como boca de lobo. Eu arelaba botar fora de min, nun
brado ceibador, aquel medo abafante.
Ceamos, e despois de cear viñeron os contos de risa, que eu escoitei de moi
lonxe, ensumido en min mesmo, esgotado de tódalas forzas. E no punto
en que para min chegaba xa o fin do mundo, preguntou meu pai,
sorrindo con agarimo:
- ¿Ques durmir connosco, rapaz?
Ai, a vida voltou nunha branca labarada, e o meu corazón púxose a
repenicar na táboa do peito.
Cando íamos deitarnos, os ollos da miña nai albiscaron nas tebras da noite,
unha fita de luz marela, crebándose nunha morea de caixóns e
barricas.
- Anda, meu fillo, imos apagala luz da sala de billar, que quedou acesa.
A derradeira verba, callouse nos beizos da miña nai, porque eu collinme
a ela endoudecido de espanto, e da miña gorxa rachada, fuxeo un chío
arrepiante que apuñalou a negrume do silenzo.
Acudiron todos e todos se riron de min; somentes miña nai esculcábame cavilosa.
A probe, sentada no leito, preguntábase:
- … Qué facía alí
aquela luz?. Por qué o rapaz pegou aquel chío de paxaro agoirento?.
Por qué a luz seguía acesa?. Que había alí?.
Miña nai sigueu preguntando, e meu pai ríndose dela, facendo que se
moqueaba das súas cavilacións; mais eu vin que de tanto falar da
luz meu pai mesmo colleu medo. E despois de dúas ou tres horas funme
quedando na lentura das sabas, e cando chegou o día xa fuxiran os
medos todos.
Namentres vivimos naquel deserto, miña nai non se decatou de que calquera de
nós podía morrer alí e podía ser soterrado como un can. E eu
souben gardalo segredo.
Compostela,1909
Fonte:
- Retrincos (cinco contos)- Daniel R. Castelao. Ediciones Celta - Lugo.
