SIMBIOXÉNESIS DE LYNN MARGULIS

Lynn Margulis (1938-2011) foi profesora da Universidade de Massachusetts en Amherst (EEUU), dende 1998. Antes pasou por outras universidades e outros moitos países. Nesa época xa era unha microbióloga famosa e controvertida. Na Wikipedia di dela: “Trae unha influencia espectacular, pois aporta a mistura de bioloxía con humanidades. É da liñaxe dos científicos como Galileo Galilei, Copérnico e Newton. Cunhas ideas radicais, que o tempo e a historia demostran ser correctas”. Recibiu a Medalla Nacional de Cencias dos EEUU no 1999, e varios doutorados honoris causa, un deles en Valencia e outro en Barcelona. A pesares delo, nunca obtivo financiación da National Science Foundation, nin o premio Nobel que merecía.

Cando lle preguntaron, por que cree ela que a xente non lle gusta a "simbioses"?, ela contestou que “é feminina, cooperativa e non competitiva”. O periódico británico The Telegraph revela que se lle denegaron moitas becas, algunhas coa resposta: “A súa investigación é unha porquería. Non volva a molestarse en facer outra solicitude”.

Nunha ocasión uns colegas preguntáronlle que pasaba despois da morte, ela contestou: "Ves ese puntiño de levadura na comisura da túa boca?. Aprópianse de todo".

Sabía que o 99,9% dos organismos do Planeta son microbios, que nós non somos tan importantes como nos creemos, os microbios son os importantes, que somos como sacos de bacterias que, a morte, elas encárganse de poñernos no noso sitio na Biosfera e reintegrarnos a ela. Dalgún xeito, tódolos seres vivos somos inmortais, mentres dure algún sol no que refuxiarnos.

Na estancia de Lynn Margulis en España no ano 2001, o periódico “A Vanguardia” fíxolle unha entrevista o 26 de xaneiro, polo periodista Victor Amela: “estornuda si hai un pelo de gato preto, e lle gustan as fresas con nata".

Esta simpática muller, tan xovial, tan campechana, é unha eminencia da bioloxía. Esta muller, dalle unha volta de tuerca a teoría darwinista da evolución. Un día obterá o premio Nobel por elo, seguro. E non é que Lynn Margulis contradiga a Darwin, non: “só o completa”.

O título da entrevista no periódico, foi:

NON SOMOS IMPORTANTES PARA A VIDA.

Os organismos procariotas, transfiren de xeito rutineiro e lixeiro, distintos fragmentos do seu material xenético duns individuos a outros (supraorganismo). Os procariotas ou bacterias, os máis simples e antigos organismos da biosfera, non só están na orixe da vida e son o substrato actual da biota, senón que están preparados para expandirse e modificarse a si mesmos e as demais forma de vida, no caso de que nós, os organismos “superiores”, fósemos tan insensatos de chegar a nosa propia aniquilación. Das bacterias, é o pasado, o presente e o futuro, da vida sobre a Terra.

Pregunta: Que diría Darwin hoxe?
Resposta: Non o sei. Él non dispuña dos datos e observacións dos que hoxe dispoñemos.

P.: E que lle diría vostede a Darwin?.

R.: Que na súa obra, falou pouco da «orixe das especies», da aparición de "especies novas". Diríalle, que eu atribúo a aparición de "especies novas" á «simbioxénesis».

P.: Simbioxénesis?, Que é isto?
R.: «Xeración por simbioses», é dicir, que a xeración de especies novas, débese a procesos «simbióticos», a «simbioses», isto é: "o contacto físico, entre dous organismos novos!". Dous organismos, acaban fusionándose nun organismo novo, máis complexo, cos xenes de ambos, nun "novo" tipo de ser vivo.

P.: Por fusión, di?.
R.: Asi foi como apareceu «a primeira célula» sobre este planeta!. Dúas bacterias se fusionaron … e formaron a "célula con núcleo", «eucariota»: as células, das que están feitos todos os animais e as plantas!. Desde aquel momento, todo é xa "simbiótico": «a vida na Terra, é o resultado dunha simbioses de organismos».

P.: Eu son simbiótico tamén?
R.: Sen as bacterias do teu intestino, morrerías por exemplo. A túa capacidade de ver, é porque no fondo dos teus ollos actúa unha célula que provén dun tipo de alga, e que se fixo «simbionte» nalgún momento da evolución animal. E cada unha das túas células, existen por "simbioses de bacterias" …

Os estromatolitos son as asociacións de bacterias máis antigas (3500 millóns de anos). Rocas compostas de estratos, que antes foron "tapetes microbianos", especialmente «cianobacterias fotosintéticas». Na actualidade poden verse no Golfo Pérsico, no oeste de Australia e nas Bahamas. A capa superior está constituída de bacterias fotosintéticas; por baixo, bacterias roxas fotosintéticas anaerobias fixadoras de xofre, e por baixo de todo, bacterias que se alimentan dos restos de outros organismos.

P.: Está asustándome …
R.: Por qué?. O que pasa é, que acostumamos a relacionar a verba “bacteria”, “microbio” ou “xerme” con enfermidade, cando son xustamente a vida!: «vostede é un saco ambulante de bacterias». Si llas quitasen todas, pesaría un 10% menos …!, e morrería, claro.

P.:Vexo que está vostede namorada das bacterias.
R.: Son marabillosas e fascinantes formas de vida!. Foron, a primeira forma de vida que apareceu sobre este planeta, e "cando a especie humana se extinga", elas seguirán aquí.

P.: E cando apareceu a primeira bacteria sobre a Terra?
R.: Fai uns 3.600 millóns de anos. Ou séa, 1000 millóns de anos despois, de que a Terra se orixinara como un corpo rochoso, con atmosfera e océano!.

P.: Pero, de onde saliu esa primeira bacteria fai 3600 millóns de anos?. O sabe vostede?.
R.: Uff … Só podemos apuntar, que houbo combinación de moléculas ate xerarse un ser vivo, un ser capaz de duplicarse, o primeiro ser vivo sobre a Terra!. Unha bacteria.

P.: E daquela remota bacteria, provimos todos os seres vivos deste planeta?.
R.: Si!.

P.: Costa crelo …
R.: Tamén costa crer que vostede, está composto de millóns de células, que provén de unha soa célula!, fertilizada (cigoto) que existiu fai … fai moi poucos anos, non?.

P.: Si, gracias: 43 anos e meses.
R.: E aquí está vostede!.

P.: Si, e querendo saber como era aquela primeira bacteria.
R.: Eran bacterias «anóxoas»: vivían sen oxíxeno, porque non o había por entón na atmosfera terrestre.

P.: A non!?
R.: Non!. O oxíxeno foi xustamente, o gas residual que comezaron a expulsar esas «cianobacterias» ó tomar o hidróxeno da auga: ó facelo, liberaban un residuo, un "excremento bacteriano", un gas tóxico: «o oxíxeno».

P.: O oxíxeno, un gas tóxico!?
R.: Para a vida de entón, aquel oxíxeno supuxo un holocausto moito máis brutal que calquera actividade medioambiental humana. Pero despois, das mesmas "cianobacterias", xurdiu outro liñaxe de bacterias, que supo aproveitar ese oxíxeno para vivir de él. Isto é a «ecopoiesis»: "Os residuos dun tipo de vida, alimentan a outro tipo de vida!".

P.: O ar que respiro, pois, é un residuo bacteriano, un vello “excremento de bacterias”?
R.: Asi se orixinou. Fai 1000 millóns de anos, había menos oxíxeno na atmosfera do que habería medio millón de anos despois, que é máis ou menos o mesmo que hai hoxe.

P.: Grazas bacterias!

As transferencias xenéticas e as duplicacións, orixinaron moitos mecanismos de protección que conduciron a unha reorganización do superorganismo (microcosmos), que xera oxíxeno, e a respiración que o consume. Os novos xenes eran como manuais de supervivencia. As "cianobacterias" apuntáronse un dos maiores éxitos de tódolos tempos, inventando un sistema metabólico que convertía, un tóxico nun recurso vital. Este metabolismo é a respiración aerobia: combustión controlada que rompe moléculas orgánicas, producindo dióxido de carbono, auga e unha gran cantidade de enerxía (inversa da fotosínteses). Si a fermentación produce dúas moléculas de ATP por cada molécula de azucre fragmentada, a respiración da mesma molécula de azucre, pode producir ate 36 ATP utilizando oxíxeno. As "cianobacterias" levan a cabo ambos procesos: «a fotosínteses que xera oxíxeno e a respiración que o consume». Como consecuencia, o oxíxeno atmosférico estabilizouse en torno ó 21% do total de gases. A «hipóteses Gaia» baséase en como este equilibrio dinámico dos gases atmosféricos, prodúcese por acción da "biota", producindo un «equilibrio homeostático» do planeta. Si o oxíxeno atmosférico, fora máis alto do 21%, os seres vivos "arderíamos" de xeito espontáneo, e si fose menor, os organismos aerobios "asfixiaríanse".

R.: A vida na Terra constitúe un enorme ecosistema, «Gaia», formado por "moitos ecosistemas menores". Si na Terra houbera unha soia especie viva, calculouse, que non duraría máis de 300 millóns de anos, pois neste tempo esgotaría todo o seu sustento. Pero como a vida recicla a materia: os desperdicios duns seres vivos, son ar fresco para outros.

P.: Como era o "primitivo ecosistema" das primeiras bacterias?.
R.: Unhas areas suxas. No delta do Ebro, estou estudando un ecosistema asi, idéntico ó que houbo na Terra no orixe da vida. Neste ecosistema, conviven centos de microscópicas especies microbianas, nun universo en continuo reciclaxe. E aí, descubrín un “bichiño catalán” moi importante.

P.: A que se refire, co de “bichiño catalán”?.
R.: A «Titanospirillium velox», unha "bacteria espiroqueta", que orixinou a célula con núcleo, a célula eucariota, o tipo de célula da que estamos feitos nós, e todos os fungos, as plantas e animais!.

P.: Como o fixo?.
R.: Por "simbioxénesis": esa bacteria, con grandísima velocidade e mobilidade nadadora (espiroqueta), uniuse a outra bacteria resistente ó calor e ao ácido, a «Arqueobacteria termoacidófila». A fusión funcionou, dou ventaxas, persistiu: dous socios, forman un novo ser -a primeira célula nucleada-, que sobreviviu e tivo descendencia viva.

P.: Dito asi, parece un mecano …
R.: Si, pero forzada polas necesidades -non por mero azar- de fai 3000 millóns de anos. Despois, fai 2000 millóns de anos, sumouse a ese consorcio outra bacteria, capaz de respirar oxíxeno. O exemplo o temos nas mitocondrias das nosas células: son vestixio desas antigas bacterias respiradoras!. As mitocondrias foron un día bacterias de vida libre, e logo se integraron na célula nucleada. E con esas células, foron construíndose todos os seres vivos complexos; e aquí estamos.

P.: Que din os seus colegas de todo isto?.
R.: Ó principio miraban para outro lado. Pouco a pouco, tres cuartas partes das miñas teses foron aceptadas. En dez anos o serán ó cento por cento, estou segura.

P.: A min resúltame unha proposta do máis poética.
R.: Gracias. Eu creo que as colas dos espermatozoides, os cilios de células ciliadas, os cilios das trompas de Falopio das mulleres e os cilios da nosa garganta, por exemplo, derivan todos, de aquelas antiquísimas e movedizas bacterias espiroquetas de vida libre!.

P.: Total, que somos froito de longuísimos ensamblaxes.
R.: De procesos simbióticos: vostede, eu e todos os seres vivos, somos simbióticos. A vida mesma é simbiótica. Vivimos nun planeta simbiótico!. O séa, a vida é a tupida rede de todos os organismos macroscópicos e microscópicos -conexos, interpenetrados-, que xera especies novas. E agora fágolle eu unha pregunta: que é unha vaca?.

P.: Un animal de catro patas, que como herba, da leite, ….
R.: Catro patas, que transportan un tanque de 120 litros de fluído, cheo de bacterias, levaduras, ciliados, …, que degradan a celulosa da herba. Sen estas bacterias, a vaca non podería dixerir nin unha briciña de herba!. Sen elas, non habería vaca. Que é unha vaca pois?. Eses microbios degradadores de celulosa, son a vaca!.

P.: Pero esas bacterias que viven “na” chamada “vaca”. Como chegaron aí?.
R.: Ó tenreiro lle chegan, ó lamber a placenta ó nacer. Non están noutro sitio que nas vacas. Remotamente, estiveron no chan, logo en algas, …. ate que “foron vaca”. E, por certo, o «gas metano» existente na atmosfera, ven en gran medida, da fermentación nos estómagos dos bovinos: "dos eructos das vacas".

P.: En serio?

Teoría Endosimbiótica. Lynn Margulis 1968

A simbioses reconstrúese en cada xeración, como a que se establece entre comunidades de bacterias e o intestino dos animais. A nosa masa corporal adulta temos máis de dous kilos de microorganismos. Os centos ou miles de “especies” bacterianas que ocupan o noso intestino, contribúen de xeito decisivo co adecuado funcionamento do noso organismo. De feito, a variedade xenética microbiana no noso organismo é cen veces superior ó noso propio xenoma, estimado en 20.000 xenes. Somos como un saco de bacterias en simbioses reconstituída cada xeración.

R.: Si. E do cuiño das termitas!. As termitas, albergan tamén nas súas entrañas bacterias que rompen a celulosa en compostos químicos, que os cuiños de millóns de termitas, expulsan ao ar. Ve?. Os sistemas gasosos da atmosfera, inestables a longo prazo, son resultado da incesante vida microbiana!.

P.: Vou de sorpresa en sorpresa.
R.: A superficie enteira planetaria (seres vivos e atmosfera), está tan lonxe do equilibrio químico, que é máis correcto considerala algo vivo!. Esa é a hipóteses Gaia!. «Gaia, é a suma da vida planetaria».

P.: E estamos os da especie humana poñéndoa en perigo?.
R.: Ja, ja, ja, … non séa tan engreido!. Gaia é a resultante de billóns de seres que pugnan, se alimentan, aparéanse e excretan. A especie humana acaba de chegar, home!. Gaia é cadela vella: non está en absoluto sendo ameazada polos humanos!.

P.: Non?. Seguro?.
R.: Canta arrogancia especie-centrista!. A especie humana é perigosa para si misma, xamais para Gaia!.

P.: O séa, que podemos provocar a nosa propia extinción, pero non da vida sobre o planeta.
R.: Exacto. Aínda que o intentara, a especie humana xamais podería destruír a vida neste planeta.

P.: Pretende espolarnos máis?.
R.: Quero dicir que non hai unha especie en particular que séa o centro da vida. E os humanos, de feito, nin sequera somos importantes para a vida!.

P.: Somos unha banal excrecencia deste planeta?.
R.: Somos unha parte recente, dun todo antigo e enorme. Unha parte recente, que crece rapidamente, eso si. Iso nos fai sentirnos duros. Pero Gaia nos porá límites: o sobrecrecemento de toda a poboación viva, conduce a un «estres» e "ese estres fai diminuír dito sobrecrecemento". Asi, autorregúlase Gaia!.

P.: Gaia acabará con nós?.
R.: Só digo, que "nós non podemos acabar coa natureza", que a vida existía sen nós e seguirá sen nós, autoregulándose.

P.: Pero, dígame, onde está o cerebro da sabia Gaia?.
R.: Non hai tal cerebro central. Teña en conta, que «todo ser vivo autorregula a súa temperatura interna», para que flutúe entre poucos graos, non?. E como sabe, cada célula do corpo, mantén dita temperatura. Pois do mesmo xeito, actúa Gaia.

P.: Saúde a Gaia da miña parte!.
R.: Gaia, é a rede entretecida de toda vida: está viva, consciente e desperta, en diferentes graos en todas as súas células, corpos e sociedades. Gaia, é a superficie autorregulada do planeta, que incesantemente crea novos medios ambientais e organismos. Gaia é a vida neste planeta, en toda a súa gloria «simbioxenética», e exquisitamente resistente.

Cronoloxía da Historia da Terra, na súa versión non antropocéntrica ou distorsionada.
O Fanerozoico, ocupa o menor espacio de tempo, e o chamado Precámbrico, o maior, ó contrario das representacións convencionais.

Fonte:

A Simbioses: Unha Tendencia Universal no Mundo da Vida
A Cosmovisión de Lynn Margulis, de Paco Puche.
Edicións del Genal.

“Aínda que din que morreu o 22 de novembro do 2011 (na súa casa e rodeada da súa familia), na realidade morrera cinco días antes, nun xoves tras un día enteiro de traballo, as cinco da tarde, cando se dispuña a subirse a súa bicicleta pensando xa na cea, abatida por unha hemorraxia cerebral masiva, tras a cal xa non volveu a ser Lynn, e o seu marabillosos cerebro xa non despertou (Sagan, 2014)”.