LIMITES PLANETARIOS

Cada ano, cada cidadán norteamericàn gasta unha media de 16 toneladas de minerais e combustibles fósiles. Se multiplicamos esta cifra pola poboación de Estados Unidos (270 millóns) obtemos unha cantidade de toneladas tremenda. Peor aínda: en todo o mundo desenrolado, o consumo crece a par do crecemento económico, en torno o 3%- Esta cifra, aparentemente inocente, non o é: significa que dentro de 23 anos consumiremos o dobre que agora (2002, ano de publicación de "Biografía da Terra", libro do que se extrae o presente artículo). E o mesmo sucede co resto dos recursos, coas consecuencias previsibles: destrución das reservas de peixe, talas (e incendios) desmesuradas, ou extracción cada vez maior das augas subterráneas. Estes últimos recursos levan a tranquilizadora etiqueta de renovables, pero só ate certo punto: superado este, pasan a ser tan agotables como o petróleo ou o cobre.

1972_CLUB DE ROMA: CRECEMENTO CERO.

A principios da década de 1970, un grupo de educadores, economistas e industriais coñecidos como Club de Roma, fixo elaborar un complexo modelo no que se definían varios posibles futuros para a humanidade e a Terra. O estudio dou orixe a un libro, titulado "Os Límites do Crecemento", que desatou unha dura polémica. Algúns titulares de prensa foron: "Un ordenador mira o futuro e trema: Un estudio vislumbra o desastre para o ano 2100"; "Os científicos advirten sobre a catástrofe global".

As conclusións eran tres:

1. Si as actuais tendencias de crecemento na poboación mundial, industrialización, contaminación, produción de alimentos, e explotación de recursos continúan sen modificacións, os límites do crecemento no noso planeta alcanzaranse nalgún momento dos próximos cen anos. O resultado máis probable será un declive súbito e incontrolable tanto da poboación como da produción industrial.

2. E posible alterar estas tendencias de crecemento, e establecer unhas condicións de estabilidade económica e ecolóxica que poidan ser sostidas no futuro. O estado do equilibrio global pode ser deseñado de tal xeito que as necesidades materiais básicas de cada persoa sexan satisfeitas, e que todos, mulleres e homes, teñan igualdade de oportunidades para realizar o seu potencial humano individual.

3. Si a poboación do mundo decidira encamiñarse na segunda conclusión e non na primeira, canto antes se comencen os esforzos para logralo, maiores serán as súas posibilidades de éxito.

A solución do Club de Roma ao "problema do futuro", chamouno "Crecemento Cero": unha conxelación da demografía, pero tamén da produción industrial.

Para evitar o colapso, o mundo debería adicarse, según o informe, a redistribuír a riqueza xa lograda.

A evolución da poboación humana, en duas escalas distintas de tempo. No gráfico da esquerda, considerada dende o orixen dos homínidos: o cóbado da curva coincide coa Revolución Industrial. A outra gráfica, representa os últimos 20.000 anos, o que permite apreciar que o aumento da poboación, comenzou coa Revolución Agrícola de fai 10.000 anos. Na representación, a escala vertical é logarítmica, o que disimula o seu vertixinoso aumento.

1983_INFORME BRUNDTLAND: DESENROLO SOSTIBLE.

Unha década despois, este intento privado de prever o futuro foi sucedido por outro oficial no 1983: A Asemblea Xeral das Nacións Unidas creou a Comisión Mundial sobre o Medio Ambiente e Desenrolo, presidida pola norueguesa Gro Harlem Brundtland. Tras máis de tres anos de traballo, a comisión emitiu un informe "Noso Futuro Común", máis coñecido como Informe Brundtland, no que, contra o concepto de Crecemento Cero do Club de Roma, propuña o Desenrolo Sostible, definido como "o progreso social e económico que resolva as necesidades do presente, sen comprometer a capacidade das xeneracións futuras, de satisfacer as súas propias necesidades". Ou sea, solidariedade intra e interxeneracional. As medidas concretas que había que poñer en marcha de xeito inmediato para lograr un mundo sostible eran:

1° Erradicar a pobreza cunha axuda inmediata e masiva ó Terceiro Mundo, que inclúa a condonación da deuda externa, pero tamén unha inxección económica xigantesca, adicada ó crecemento da economía mundial ata o ano 2000, cunha media de crecemento anual do 4%. Isto significaría multiplicar o volume da economía entre cinco e dez veces en cincuenta anos.

2° A supresión da pobreza traería consigo automaticamente unha disminución da natalidade no Terceiro Mundo e un estrito aforro da enerxía no mundo desenrolado, cuia industria terá que asumir o costo da contaminación, e cos ministerios de Medio Ambiente deberán ter o mesmo peso político que os de Economía.

O concepto de Desenrolo Sostible, non só se converteu na "doutrina obrigada" nas reunións internacionais sobre o medio ambiente e desenrolo, senón tamén no modelo económico oficial das Nacións Unidas. Sen embargo, as inversións económicas masivas que o plan requiría (no Informe Brundtland se valoraba obter dos fondos dos gastos militares, que ascenden a principios do século XXI a 2.700 millóns de dólares ó día, entre todos os países) nunca se materializaron.

Os habitantes do Terceiro Mundo, seguen sendo tan pobres como eran, e ninguén fixo esforzo serio por convencer os países desenrolados de que si non consumen cada vez menos, en vez de máis, o futuro é inviable non só para o Terceiro Mundo, senón tamén para o Primeiro. Consellos que chocarían, ademais, coa convicción, profundamente arraigada no subconsciente do home moderno, de que a tecnoloxía, inventada ou por inventar, solucionará calquera problema, como sucedeu no pasado.

O concepto de sostibilidade solapa áreas do primeiro modelo, o do neomalthusiano Club de Roma. Robert Malthus, sociólogo inglés, autor no 1798, de Ensaios sobre o principio da poboación, no que defendía a limitación do crecemento demográfico, como o modelo idóneo de conservar uns recursos tamén limitados.

1991_MÁIS ALÓ DOS LÍMITES DO CRECEMENTO.

Na actualización de 1991: Máis aló dos Límites do Crecemento, defenden como posible "unha sociedade sostible, técnica e economicamente". As dúas grandes utopías sociais do final do século XX se xuntan loxicamente, pois as dúas cuestionan o modelo económico vixente, que postula un desenrolo sen pausa, co adxectivo de "sostible" nas conferencias sobre medio ambiente.

DIFERENCIAS ENTRE ROMANOS E SOSTIBLES.

As grandes diferencias entre as dúas correntes son, que o "sostible" defende un crecemento masivo e inmediato, aínda que sea por unha boa causa, sendo a mesma evolución que propoñen os "industrialistas". Ademais, como obrigar a un país a licenciar o seu exército e adicar o seu presuposto militar ós pobres?.

A outra diferencia é o ton co que encaran o futuro: mentres que os "sostibles" falan (nun ton esvaído) de esperanza, os "romanos" exhiben unha lúcida desesperación. No capítulo de conclusións, "Mais aló dos Límites ..." contén o seguinte diagnóstico: "A utilización do home de moitos recursos esenciais e a xeración de moitos tipos de contaminantes, sobrepasa as taxas que son fisicamente sostibles. Sen reducións significativas nos fluxos de materiais e enerxía, haberá nas décadas vindeiras unha incontrolable diminución da produción de alimentos, enerxía e produción industrial per cápita". Non fai falta insistir demasiado no que a tendencia real do consumo é moi distinta a desexable. Por exemplo, entre 1999 e 2000, a demanda de combustibles en España creceu un 6,9%, a pesar dos altos precios; si mantivésemos ese ritmo, as nosas necesidades de combustible duplicaríanse en só dez anos. E como esa é a pauta xeral, algúns analistas chegaron a sorprendente conclusión, de que o discutido, pero xa confirmado quecemento da Terra, non chegará a ser perigoso ..., porque os combustibles fósiles agotaranse antes, nalgún momento da segunda metade do século XXI.

DEMOGRAFIAS, IDENTIDADES, ODIOSAS RIVALIDADES E ESTULTICIA

A demografía mostra unha certa desaceleración do crecemento: quizá só sexamos 8.000 millóns, e non 10.000 millóns no 2050. Será suficiente?.

No 1983, os cidadáns de Assam (estado da India fronteiriza con Blangladesh), atacaron a emigrantes bengalís acusándoos de roubarlles as terras, e mataron a 1.600 nun só incidente. O exército interveu, pero as matanzas repítense periodicamente.

Non gañamos o apelativo de "sapiens" que nos dera Linneo no 1758, precisamente no mesmo ano no que, nunha Europa convulsionada polas guerras, nacía Friedrich von Schiller. Nunha das súas últimas obras, o dramaturgo alemán corrixiu a clasificación do naturalista sueco, facendo pronunciar a un dos seus personaxes unha terrible sentencia sobre o comportamento do home: "Contra a estupidez humana, os propios deuses loitan en van".

Fonte:

"Biografía da Terra: Historia dun Planeta Singular" de Francisco Anguita.
Editado no 2002 por Aguilar.