XARINGUEIRA - XARXA - SARXA : SALVIA (cast.)

Se dispós de salvia na túa horta ou xardín estarás beneficiando ás abellas veciñas. As flores azul violáceas distribúense formando unha espiga e son moi ricas en néctar. É unha beleza observalas con detalle: son cápsulas perfectamente deseñadas para que a abella se pouse nelas, e, mentres penetra no seu interior, os estames deixan o pole no seu lombo. Unha enxeñería evolutiva perfecta.

O seu nome é unha declaración de intencións, deriva do latín “salvare”. No século XIV, entre os médicos da Escola de Salermo, preguntábanse extranados: “Por qué morre a persoa que ten sarxa no xardín?”; resolvendo coa razón: “Por que ningunha herba do xardín é o bastante forte contra a morte”. A sarxa non da a inmortalidade, pero permite vivir con saúde o tempo que podamos pasar sobre a terra.

Pedanio Dioscórides

O SABER DAS PLANTAS

Na Galiza temos indicios do uso de plantas alucinóxenas da familia das Solanáceas (tomates, berenxenas, pementos, chiles, …) a finais do Neolítico, polo análise do soporte fixo dun muíño de man, ubicuo no interior do abrigo prehistórico de “Coto da Moura” en Gondomar. Pero o seu uso, como curación de doenzas e traumatismos, remóntase á máis remota antigüidade.

Os escritos máis antigos son diversos papiros exipcios do século XVII a.C., onde se misturan elementos de orixe vexetal, animal e mineral, impregnado todo dun halo máxico. Posteriormente, destacan as aportacións da antiga Mesopotamia e na India. No cambio de era, destaca o médico Pedanio Dioscórides, autor da “Materia Médica”, limitado ó ámbito da bacía mediterránea, exercendo de médico militar nas campañas bélicas do emperador romano Nerón. Logo, médicos árabes como Avicena, ou o compendio chinés Pen ts'ao Kang-mou, que recolle 8.160 fórmulas, elaboradas a partir de 1.871 substancias distintas, as máis delas vexetais.

Na Idade Media os mosteiros e as boticas monacais se converten en acopiadores e rexistro das plantas e as súas propiedades medicinais. Algúns mosteiros preto do camiño de Santiago se enriqueceron con este aporte ademais de dar atención médica como hospitais de pelengríns.

Actualmente é de salientar a “Guía de Plantas Medicinais de Galiza” (1996) de Antonio Rigueiro, Rosa Romero, F. Javier Silva-Pando e Enrique Valdés-Bermejo, que destaca polo gran número de especies tratadas e a abondosa información farmacolóxica incluída.

CURANDEIRISMO POPULAR

Dende a prehistoria até non hai moitos anos, na Galiza a xente se valía por si mesma, ou recorría á experiencia dos máis vellos. A visita médica era un luxo, e cando non eran suficientes os propios recursos, acudíase as curandeiras, sandadoras ou menciñeiros da contorna. Estes co paso do tempo foron adaptando o primitivo “chamanismo” ao culto cristián, integrándoo na forma dunha maxia popular con forte pegada relixiosa. Este coñecemento era transmitido de nais-pais a fillas-fillos. As veces o poder curativo da planta era asociado coa súa morfoloxía, por exemplo a “herba das almorrás” polo seu parecido con estas, aplicación exitosa debido as propiedades astrinxentes da mesma. Non sempre esta correspondencia producía a curación.

As meigas/os tiñan un coñecemento moi amplo da natureza, da súa distribución, floración e recolección e a parte da planta a usar. Outorgándolle unha función social de primeiro orde, atendendo a curación de humanos e animais. A sona da eficacia dos seus remedios, atraia doentes de lonxe.

Xarxa divinorum
No estado de Oaxaca (México) os indíxenas Mazatecos cultivan a Salvia divinorum cunha alta calidade alucinóxena, moendo as follas en metate que dilúen con auga, bebendo este beberaxe ou mascando as follas frescas, para empregalo en ritos adiviñatorios. Tamén se coñece co nome de Herba da Pastora ou Herba da Virxe, cultivándoa en chans ocultos dos boscos, lonxe de casas e camiños. Planta herbácea perenne, dun metro de alto ou máis, as follas ovadas cos marxes firmemente dentados de 15 cm. As frores son azuladas e nacen en panículas de ate 41 cm. de lonxitude, de 15 mm. de longo. Postulouse que o narcótico “pipiltzintzintli” dos antigos aztecas era elaborado coa Salvia divinorum.

XARINGUEIRA - XARXA - SARXA

No rico vocabulario galego, podemos atopar a Salvia con nomes como sarxa, xarxa ou xaringueira. Este último relata a súa morfoloxía, pois os talos onde agroman as flores son varas cadradas que se elevan rectas, recordando unha xiringa. Quizais a orixe do nome sexa esta.

No século I d.C., Dioscórides escribía na súa “Materia Médica” que a xaringueira “solda feridas e purifica chagas malignas”. Para Dioscórides a sarxa “provoca os menstruos e fai parar as comechóns dos xenitais se se bañan nela”. Pódese pensar que era unha planta básica na caixa de primeiros auxilios deste médico cirurxián nas campañas do exército romano. Tamén podía axudar aos soldados coas picaduras de serpes.

Xarxa officinalis

Para os gregos era a planta da inmortalidade, unha fama que perdurou ata a Idade Media como panacea ou remedio universal. Compoñente fundamental nos elixires da longa vida.

Nos tratados hipocráticos xa se recollía o seu uso para afeccións pulmonares.

Carlomagno, coñecedor das súas bondades, incluíu a salvia como unha das herbas de obrigada plantación nos xardíns do imperio.

Os síux lacotas empregan un tipo de salvia a xeito de incenso para iniciar calquera ritual, e na cerimonia de “inipi” (cabana para suar).

Hildegarda von Bingen incluíaa nas súas receitas para as toses de peito.

María Treben conta da salvia, que está considerada herba sagrada dende a antigüidade.

No Courel usábase tradicionalmente para todo tipo de afeccións bucofarínxeas, dentes que se moven ou inflamacións da mucosa bucal.

XARINGUEIRA (Salvia officinalis): A HERBA DA PROTECCIÓN

Foi unha das plantas máis empregadas nos mosteiros, o seu nome científico “officinalis”, indica que era moi usada desde antigo en oficinas de farmacia.

No Toulouse de 1630, a poboación asolada pola peste negra, uns astutos saqueadores adicábanse a roubar nas casas das padecentes, incluso nas tumbas, desafectos ós chamativos e mortais síntomas da Yersina Pestis. Cando foron apresados e os capitouls lles ofreceron o perdón a cambio do seu segredo, os ladras declararon que para resistir a infección frotaban o seu corpo cun vinagre no que maceraban sarxa, un pouco de tomenlo, esprego e romeiro. Un século dispois, en Marsella, en circunstancias análogas, foron imitados por outros cacos que, a súa loción antiséptica, engadiron "allo". Desde entón o “Vinagre dos Catro Ladras” forma parte da farmacopea natural. As herbas desta fórmula salvadora son moi representativos da Provenza francesa, e todas elas contan cun gran poder antiséptico e desinfectante, son antioxidantes e fortalecen o sistema inmune.

Estas propiedades confírenlle á salvia poderes sobrenaturais, acadando no medievo un recoñecido prestixio dentro das consideradas “herbas máxicas”. Estando sempre presente nos feitizos de protección e de consecución dos desexos. Imprescindible cando se trata de arredar as forzas do mal.

Hoxe en día, continúase usando un atado de salvia seca como sahumerio para limpar e protexer os espazos das enerxías negativas.

USOS E REMEDIOS

Presenta múltiples propiedades medicinais.

Da xarxa se usan as follas e frores, é estimulante e activadora da circulación do sangue, axudando ó sistema nervioso na súa función. Recoméndase para todas as persoas que padecen esgotamento -especialmente ós intelectuais e estudantes en épocas de exámenes-, para os anémicos, ós convalecentes, ós hipernerviosos, ós neurasténicos e ós deprimidos (unha señora cunha grave depresión nerviosa recuperou o seu ánimo nunhas semanas, dispós dunha cura intensiva de xarxa).

Tamén destaca como tónico, cortando os vómitos e as diarreas, favorecendo a dixestión e protexendo mellor que calquera outra o estómago e o intestino.

Ten calidades astrinxentes (efecto de contracción e desecado dos tecidos: epiderme e mucosas) que a fan apta contra hemorraxias e tos. As súas virtudes diuréticas (efecto de eliminación polo uriño), antiespasmódicas (alivio dos espasmos das fibras lisas da musculatura pélvica, reducindo as molestias menstruais) e reconstituíntes, a fan moi útil contra afeccións tan molestas ou graves como a retención de uriños, pereza do ril, edemas, gota, reumatismo e xaquecas. Ten capacidade para baixar a febre, evita os desagradables suores nocturnos que acompañan a numerosas enfermidades infecciosas.

Xarxa officinalis

Exerce unha acción benéfica sobre o delicado aparello xenital da muller: tonifica o útero, regulariza as menstruacións, evitando o fluxo branco, axudando as xoves a atopar o equilibrio hormonal, a súa capacidade extroxénica combate os trastornos da menopausa. Ten a virtude de ser rica en alfa-tuyona, un composto químico que actúa de modo similar a hormona estimulante de folículo. Favorece a ovulación. Dende antigo, o poder da sarxa está asociada cos coidados da muller, cos seus ciclos e coa súa fertilidade. A xinecoloxía integral recoméndaa para regular o ciclo menstrual e suavizar as dores asociadas. A súa infusión, indicada especialmente pola noite, alivia os sufocos. Dúas horas despois de tomala, vaise notando como se reduce a excesiva transpiración.

É recoñecida como un eficaz antidiabético, a súa decocción reduce rapidamente o índice glucémico no sangue levándoo a niveles normais.

Como planta vulneraria, en aplicación externa, é antiséptica e antiinflamatoria, favorecendo a renovación dos tecidos, corta a hemorraxia e acelera a cicatrización dos tecidos, recomendable en enxugues (xenxivite, inflamación do padal ou da gorxa, aftas, amigdalite dos nenos, caries e abscesos dentais). Aconsellable en locións, en compresas e en baños contra feridas, abscesos, úlceras, furúnculos, sabañóns, contusións, esguinces e torceduras. Ideal en queimaduras, cortes, prurito e picaduras de insectos. Se che pica un mosquito e contas cunha planta fresca preto de ti, simplemente colles unha follas con atención e intención, esmágaas un pouquiño nas mans e ponas na zona afectada.

Virtuosa como “planta de beleza”, coidando a pel de xeito eficaz, reducindo a caída do cabelo, tonificando e desinfectando o coiro cabeludo.

PREPARACIÓN E EMPREGO

A Xarxa é aconsellable usala de cote na cociña, coas carnes a grella, na preparación de salsas, sopas, …. Canta máis se tome, mellor para a saúde.

Infusión (verter auga fervendo sobre flores e follas da planta e deixala repousar de 3 a 5 minutos), votando medio puño (30 grs.) de mistura seca nun litro de auga: Unha cunca despois das comidas, como tónico, dixestivo e estimulante; unha cunca ó deitarse, contra o insomnio, angustia e suor frío.

Decocción (votar a planta na auga fervendo deixándoa ferver un par de minutos) de follas e flores, votando un puño e medio (80 grs.) nun litro de auga. Para uso externo: locións, friccións, xampú, compresas, duchas vaxinais, enemas, …

Maniluvios e Pediluvios, na mesma proporción que na decocción. Neste caso, si se vai a facer tratamento durante un tempo, se aconsella facer un preparado base en 2 litros de auga que se ferve e se deixa repousar 5 minutos. Cando mornee engadimos 3 puños de planta (follas e flores), sobre 150 grs., deixando macerar a mistura protexida do po, durante 4 ou 5 horas. Cando dispoñamos de tomar o pediluvio ou maniluvio, férvese 2 l. de auga, deixámola repousar 5 minutos, e deseguido engádese sobre ½ litro do preparado base. O preparado pode conservarse durante oitos días e usarse a diario, simplemente quecéndoo sen que ferva e sen engadir máis planta. Se desaconsella o uso de recipientes de metal para esta práctica, mellor de plástico, pero o ideal é de barro. Salvo indicación en contra, tomar o pediluvio pola mañá en xexún, durante oito minutos. Estará quente pero non fervendo. Pola noite, antes da cea, tomarase un maniluvio, tamén durante oito minutos, tamén quente pero que non ferva. Este sistema tamén é de aplicación satisfactoria nos enemas e duchas vaxinais.

Viño de Xarxa: Votamos sobre dous puños (100 grs.) de xarxa (flores e follas) nun litro de viño tinto fervendo, e infusionamos un cuarto de hora, cóese e endócese a discreción. Tómese un vasiño coas comidas e outro ó deitarse. Outra receita: Deixamos macerar 3 ou 4 puños de xarxa nun litro de bo viño branco ou tinto, durante unha semana. Tómese un vasiño coas comidas. Este viño é fortificante, reconstituínte, … Ideal para todas as afeccións propias do inverno, engadindo na cocción unha ramiña de romeu e engadindo mel no lugar de endulzar con sucre.

Viño de Xarxa para uso externo nas feridas: Deixamos macerar un puño (50 grs.) de xarxa nun cuarto litro de viño por 3 días.

Tintura de Xarxa: Deixamos macerar durante 2 semanas, un puño de follas nun cuarto litro de alcohol de 90º. Filtramos e obtemos unha loción para uso externo contra as dores, ou friccionando para estimular a circulación do sangue, ...

Licor de Sarxa: Deixamos macerar un puño de sarxa en medio litro de augardente, durante unha semana. Tómese unha culleriña das de café o día. En aplicacións externas para friccionar en zonas dooridas. Obtense un excelente licor, perfumado e rico en virtudes medicinais.

Para a artrites é recomendable unha infusión de sarxa e menta unha polgada (o que colle entre o polgar e índice: 2 grs. aprox.) de cada unha por cunca. As doentes de trastornos da circulación, engadir a infusión anterior unha polgada de anís, unha de albahaca e unha de verbena.

As follas son perfectas para facer chips de salvia. Se masaxean con aceite de oliva, bótaselles un chisco de sal e se meten no forno a temperatura alta ata que collan textura renxente propia das chips.

PRECAUCIÓN

A sarxa é unha planta potente, poderosa, que infunde respecto. Recoméndase coidado no uso interno, polo forte efecto sobre o sistema nervioso e en individuos de temperamento sanguíneo (moi expansivos, de cara vermella, ...). Pola contra, os biliosos, melancólicos e apáticos, atoparán na xarxa o que precisan para quedar perfectamente equilibrados.

Son imprescindibles os descansos nos tratamentos xinecolóxicos e para a diabete; non superando os dous meses de tratamento.

Debe evitarse o seu consumo no embarazo, lactancia e en menores de 6 anos. Tamén en tratamentos con medicación estroxénica e en procesos tumorais de carácter hormonal (cancro de mama estróxeno-dependente).

MORFOLOXÍA E RECOLECCIÓN

Arbustiño arrecendente que chega ós 70 cms., de base leñosa, moi ramificada. Os caules teñen tendencia a deitárense lateralmente, deles brotan todos os anos renovos tenros.

As follas dispóñense por parellas griseiras, con pecíolo, ovaladas ou lanceoladas, e dentiños moi finos nas beiras, a superficie é rugosa; o reverso é piloso e esbrancuxado.

As frores agrúpanse en espigas no remate das ponlas, cun cálice bilabiado, o de enriba de tres dentes e de abaixo de dous. A corola é tamén bilabiada, de 3 cm. de longo. As veces, o cálice é algo violáceo, e a corola branco-rosácea, ou a miúdo azul. Dentro de cada espiga dispóñense en círculos (verticiladas). O cálice bilabiado suxire a forma de boca con dous labios abertos; o superior protexe dous estames que saen disparados como nun resorte cando un insecto se introduce no interior da flor, deitando o seu contido sobre o corpo do animal. O insecto é utilizado así pola planta como vehículo de polinización.

A Xarxa é propia do Mediterráneo, cultívase ao pé das casas. Todas as xarxas teñen as mesmas calidades en diferente grao.

A época de recolección é na primavera-verán, dependendo dos órganos da planta que se queiran aproveitar. O período máis favorable para a recolección da maior parte das especies é no cuarto minguante da lúa do mes de agosto (arredor do San Lourenzo).

A Sarxa florece entre maio e agosto. A recolecta faise polo San Xoán nas rexións temperás, e polo 15 de agosto nas rexións frías. As partes aéreas con flor, débense recolectar frescas e antes de murcharen ou comezar a frutificación. As follas se cortan antes da floración (que pode producirse en épocas moi distintas, según lugar, altitude e especie) e totalmente desenvolvidas, en bo estado de conservación, sen estar danadas de pragas ou enfermidades. Se recollen nun día solleiro (con sol protexido do vento), completamente enxoitas, evitando a recolección con sol, sendo o máis apropiado a mañá, cando o orballo está evaporado, ou ben a tardiña. Transportados en cestos ou sacos de materiais vexetais.

Secaranse a sombra ventilada en manoxos colgados ou en bolsas de papel, evitando que as enzimas que conteñen degraden os principios activos, fungos e organismos que provocan a súa descomposición. Evitando unha desecación excesiva que pode provocar a perdas dos seus principios activos. Como referencia, recoméndase un lugar cuberto e aireado, no verán as flores secan, como media, entre 3 e 8 días, e as follas entre 4 e 6 días. Se esfollan, debullan e gardan en recipientes de vidro, conservadas nun lugar pechado, protexidas do sol. Tamén en feixiños ou mañuzos pendurados nunha trabe no faiado da casa, na escuridade ventilada.

Xaringueira microphylla

CULTIVO

Si se quere cultivar a xarxa no xardín, escoller a especie “oficinal”. Gusta dos terreos secos, lixeiros, calcarios e pedregosos. Plántese de matas adquiridas ó horticultor, por estacas, acodaduras ou por sembra. Bínese varias veces e cúbrase de palla o primeiro inverno (en climas fríos, todos os invernos).

Se atopas salvia fóra das hortas posiblemente formase parte de antigas hortas ou cultivos. Nestas latitudes o máis habitual é atopala nos xardíns aromáticos xunto co romeu ou a herba luísa.

Quizais teñas algunha persoa coñecida que conte cunha planta de sarxa. É un encanto facerse con elas deste xeito, así a salvia perpetua a historia de quen poda ofrecela, dese horto ou do lugar de onde procede.

Podemos gozar das súas virtudes durante todo o ano. É unha planta que che axudará a depurarte, a purificarte e a protexerte das infeccións e dos radicais libres cando así o desexes. Unha auténtica antioxidante e rexuvenecedora. Unha herba máxica para a túa saúde, beleza e benestar.

Ter nas mans as olorosas e aveludadas follas da xaringueira, de arume enxoito e alcanforado, infunden un fondo respecto, creando unha auréola de sacralidade.

COLUTORIO ANTIBACTERIAS
Para a súapreparación disporemos de ½ litro de auga e 4 mancheas frescas: 2 de ourego e 2 de xarxa (a metade si a herba é seca). Poñemos a ferver a auga, mentres cortamos as plantas. Cando ferva a auga, engadimos as plantas a cocer por 5 minutos. Deixamos repousar e coamos.
Tamén o podemos facer en frío, misturando todo nun bote de cristal e o deixamos macerar na neveira doce horas como mínimo. De facer menos cantidade, gardar as proporcións de auga e plantas. Pódese gardar na neveira por 3 días.
Este colutorio nos protexe a boca de bacterias patóxenas, caries, e alivia todo tipo de afeccións bucofarínxeas: inflamación de enxivas, aftas, a dor de gorxa con gargarismos, tamén para as comechóns vaxinais ou lavar feridas.

FONTES:

- Wikipedia

- Pequena Flora de Galicia, de Xosé Ramón García – Editorial Follas Novas.

- Meu Herbario de Saúde, de Maurice Mességué – Colección Arca de Papel de Praza e Janés

- Plantas Medicinais de Galicia. Textos: Afonso Rodríguez G., Víctor López R. e Marisa Castro; Ilustracións: Calros Silvar. Edita: A Nosa Terra

- 7 Herbas Máxicas: Para a túa saúde, beleza e benestar, Texto: Rosalía Bermúdez Santos; Ilustracións: Nanda Cabaleiro – Hércules Edicións

- Plantas dos Deuses: Orixes do uso dos Alucinóxenos, Richard Evans Schultes e Albert Hofman – Fondo de Cultura Económica, México.

- Agradecer a xentileza do servicio de préstamo da Biblioteca Municipal de Noia.