INFORME PETRAS

No ano 1995 James Petras (Boston-EUA, 17 xaneiro 1937) -sociólogo da Universidade de Binghamton de Nova Iork, especialista en estudios sobre a relación entre economía, política e benestar social, colaborador de Noam Chomsky-, que após de seis meses de estancia como convidado polo Centro Superior de Investigacións Científicas (CSIC) do goberno de España -contratado para elaborar unha investigación xeral e sustentada sobre o efecto do proceso de modernización política e económica, desenrrolado no país na etapa do goberno de Felipe González e coñecer as súas tendencias-, se dispuña a deixar Barcelona.

Este significativo membro do tribunal Russell dos Dereitos Humanos (fundado por Bertrand Russell e Jean Paul Sartre), no seu despacho do CSIC, comentaba a Óscar Fontrodona en que empregou o seu semestre español:

“Estou rematando un estudo da aberta xeracional do país (España) entre os traballadores xoves e os seus páis (etapa tardo-franquista e socialista). O máis grave aquí é o terror que *s xoves teñen ó traballo, e que ninguén fala delo. É a ditadura real, baixo a fachada electoral.

Para que a cidadanía se de conta do que está a sufrir, estas cousas hai que sacalas á luz”.

Medio ano despois, polo nadal, volvo a atoparme con Petras, pregunteille por aquel estudo. Petras estaba desolado. Cando concluíu o informe, entregoullo a quen llo encargara do CSIC para a súa publicación, como estaba previsto. Pero despois de varias reunións co máximo responsable, lle seguían dando largas. As conclusións do estudo no referente a seguridade no emprego eran de maior estabilidade laboral na recta final do franquismo que nos anos dourados do PSOE, crebando o relato oficial da súa política progresista democrática e de integración europea, acentuándose un paro desbocado e disparando as taxas de precariedade. Resultaba demasíado demoledor para a socioloxía oficial española, decidindo a Institución non publicalo.

A revista AJOBLANCO, dirixida polo galego Xosé Ribas, non dubidou en brindar as súas páxinas, para dar a coñecer este fulminante documento, que disecciona os anos no que España foi gobernada polo PSOE, que se reclama «socialista» e «obreiro». O “Informe Petras” sintetizado, se publicaba no mes de marzo de 1996, co título “Que pasou na España?”.

Foron moitas as peticións que se recibiron na redacción de Ajoblanco para publicalo completo. Así se fai como especial monográfico, na súa integridade e co seu título orixinal: “Pais-Fillos: Dúas Xeracións de Traballadores Españoles”.

Neste orixinal punto de análises -Petras dá no cravo-, facilita a comprensión da "brecha" que se abrira no Estado Español, cos primeiros síntomas de descomposición social, a pesar delo, foi condenado ó esquecemento polos responsables políticos que podían e debían corrixir o deterioro socio-laboral da poboación española a mediados da década dos noventa. Por certo, cantos documentos coma este, dormen nos caixóns do CSIC?.

Óscar Fontrodona (Redactor de Ajoblanco e Coordinador da edición do Informe Petras)

PRÓLOGO A EDICIÓN DE AJOBLANCO (James Petras)

Comecei a investigación sobre o impacto das políticas do partido socialista na sociedade española, a principios de xaneiro de 1995, visitando ministerios, falando con profesores universitarios e cadros sindicais, … Ó mesmo tempo, na miña vida cotián, no ximnasio, no videoclub, no supermercado, nos bares da Zona Franca de Barcelona, experimentaba unha realidade diferente. Nun principio pensaba que se trataba de casos “extremos”, para contrastalo comecei a ir polos barrios obreiros, como a Zona Franca, e topeime cos bares repletos a plena luz do día. A España moderna se mostra asi: traballadores retirados xogando ó dominó de luns a venres e bailando pasodobres no fin de semana nos clubs da terceira idade, e os seus fillos trasegando cervexas na marxe dunha vida sen futuro. Descubrindo outro mundo que as estadísticas do goberno e a investigación académica pasaban por alto: os millóns de xóvenes traballadores españois que quedaban marxinados do emprego estable e ben pagado … de por vida.

Reconceptualicei o estudo para contemplar o rostro humano e a voz dos traballadores xóvenes, a súa frustración, súa rabia, os seus medos. Pasando tempo falando con eles nos bares e cafés do barrio, paseos pola Rambla e Barrio Chino.

No Informe se recolle o estudio de 20 traballadores de xeracións pasadas e presentes, a partes iguais, e dos efectos na vida cotián derivados da estratexia de liberalización. No grupo de veteranos inclúese traballadores que entraran no mercado laboral nos anos 60 e 70, os xoves que o fixeron a finais dos 80 e mediados dos 90. Os traballadores pertencían ó sector do automóbil, a electrónica, portuario, maquinaria, ferroviario, eléctrico e autónomos. As entrevistas leváronse a cabo durante o inverno e a primavera de 1995.

(James Petras)

XULIO ANGUITA – Coordinador Xeral de Esquerda Unida

Petras mostra con pelos e sinais como a política económica levada a cabo polo PSOE no goberno, favoreceu ós prestamistas estranxeiros, a os directivos dos bancos e ó capital multinacional (corporativo) estranxeiro.

Nestes anos, o “europeísmo” banal e propagandístico, converteu España nunha avanzadilla das políticas neoliberais. Favorecendo o aumento do desemprego. Incrementou a inestabilidade laboral e a precariedade dos empregos. Creáronse os contratos vasoira favorecendo os traballos inestables e mal pagados para a xente moza ate límites impensables fai quince anos.

Todo isto se sabía, o que non se sabía tan ben son as consecuencias socioculturais desta nefasta política.

Unha das novidades do Informe Petras é mostrar sen afeccións a dimensión real da brecha xeracional que se creou neste anos na clase obreira española. Por un lado o desencanto dos traballadores maiores que sentiron o orgullo de ser algo, de facer cultura socio-laboral, resistindo o franquismo, polo outro, o medo d*s máis xoves, o medo a non atopar traballo, o medo a seren rotados, o medo a ser despedidos, o medo ó futuro.

A converxencia actual (1996) entre o desencanto dos maiores e o medo d*s xoves, explica moitas cousas que están pasando na sociedade. Explica, sobre todo, a despolitización e o retraemento.

Contra iso teñen que loitar hoxe en día a esquerda. Sabelo é o primeiro paso para pórse a actuar.

(Resumen das conclusións de Xulio Anguita que acompaña o Informe Petras, solicitado polos editores de AJOBLANCO)

CONCLUSIÓNS DO INFORME PETRAS

A suposta “Modernización” da economía española baixo o réxime socialista de Felipe Gonzalez tivo un efecto profundamente negativo sobre a vida socio-económica, política e cultural da clase traballadora e, en particular, sobre a familia e *s traballador*s xóvenes. A liberalización da economía levou a maiores inxustizas sociais e a menos actividades políticas, deprimindo a democracia política. A loita antifranquista na Transición, o fomento da cidadanía nas asociacións de veciños e sindicatos, as activas asambleas cidadáns de debate dos asuntos públicos, foron dilapidadas polo réxime socialista. A intervención do PSOE na sociedade civil, a man dura do Estado (continuísta da administración franquista) e os partidos políticos de vocación electoral, minaron as organizacións locais. O sindicato socialista converteuse nun apéndice do Estado, e o sindicato comunista, máis activo, foi sometido polos pactos dos líderes do seu partido, socavando a militancia local. A xeración de traballador*s máis xóvenes, chegan a maioría de idade política nun período de corrupción política masiva que o embebe todo (cando o partido socialista e as dereitas nacionalistas competían por socavar a seguridade no emprego), expresan desconfianza xeneralizada, cando non repugnancia, a os partidos e políticos, provocando unha aberta cada vez máis fonda entre as elites políticas dominantes e a masa de traballadores atomizados, sobre todo os xóvenes empregados temporais e parados.

O suposto dos economistas liberais, de que un funcionamento favorable do mercado tradúcese en maiores niveis de vida e máis liberdade política, é falso.

A intensificación do mercado crea maior dependencia familiar, máis inseguridade persoal, mobilidade social descendente e menos autonomía persoal. O mercado debilita a sociedade civil e fortalece o poder do Executivo, ó tempo que diminúe o apego dos cidadáns as institucións electorais.

Referente á Estrutura Social: A política do "libre mercado" non só amplía a brecha entre clases, senón dentro mesmo das clases. A diferencia de ingresos entre os vellos traballadores fixos e os xoves eventuais oscila entre rateos de 2 a 1 e de 5 a 1, sen contar os beneficios complementarios (vacacións, pensións, cobertura sanitaria, etc). Ó carecer de continuidade social, o mercado debilitou o nivel de organización social. Ó ter os empresarios, o groso dos traballadores temporais non se afilian a os sindicatos, nin expresan opinións no traballo. A falta de continuidade laboral socava as asociacións sociais. Fora do traballo, o baixo salario, a atomización social e a sensación de impotencia social desaniman á participación en asociacións de veciños, tal como os seus pais fixeran no pasado. A sociedade actualmente (1996) se organiza en torno a grupos recreativos, privados e informais. O crecemento das asociacións privadas non ten relación coas necesidades sociais profundas da maioría d*s xóvenes traballador*s. No mellor dos casos, son entidades de consolo, como o fora a Igrexa para a xeración precedente. Os estridentes concertos de rock son como as sesións dos evanxelistas, válvulas de escape sen risco para liberar emocións contidas.

Aínda que a calidade de vida d*s xoves traballadores era mellor que a dos seus pais mentres estaban crecendo, as perspectivas de futuro son moito máis negativas.

Ademais, como os mimaron e satisfixeron todos os seus desexos de consumo, carecen do empuxe e a iniciativa para cambiar o seu status. Máis aínda, cando chegan á idade adulta non hai modelo político nin movemento que lles atraia. Nin tampouco os seus pais superan provelos dun marco de referencia político para facer fronte os seus adversarios sociais e políticos. É o retrato da primeira xeración de españoles condenados a vivir peor que os seus pais.

Entendendo o Impacto: A “estratexia de liberalización” puxo a diana sobre a clase traballadora. Aínda habendo máis bens de consumo asumibles, a xeración máis moza ten menos recursos para "meterse" no estilo de vida consumista; especialmente nos artigos máis custosos (economía de “todo a cen” ou dos chinos), como a vivenda, os mobles e o transporte. A pesar de aumentar a renda nacional, a participación nela da clase traballadora diminuíu, e o porcentaxe de salarios que corresponde ós xóvenes traballadores foi o que máis baixou. Obrigados a traballar na economía mergullada, con soldos por debaixo do salario mínimo, ou nos supostos contratos de aprendizaxe, os xóvenes empregados reciben salarios por debaixo do nivel de subsistencia. Hoxe (1995) o 95% dos novos contratos laborais son temporais. E a gran maioría dos traballadores eventuais non se converten en fixos. Ademais dos ingresos, a liberalización ampliou a diferencia entre *s traballador*s temporais e fix*s, aumentando os potenciais conflitos sociais entre eventuais, fix*s e parad*s. Os traballadores maiores centran a atención nos termos favorables para as súas xubilacións, sen preocuparse demasiado polo feito de que eles non serán reemplazados por traballadores máis xóvenes.

Unha xeración retírase con ganancias, a outra permanece sen oficio nin beneficio. *s xóvenes, insert*s nun mundo de competición sen recursos ideolóxicos, ou carentes dunha memoria histórica das loitas antifranquistas ou obreiras, son vulnerables as mensaxes individualista-escapista, nacionalista-fascista ou incluso racista (que culpa ós emigrantes).

A lexislación anti-inmigrante dos partidos socialista e dereita nacionalista, incita *s xóvenes traballadores parados a culpar ós inmigrantes da súa falta de emprego. Ningún líder político lles di que os inmigrantes non pechan as fábricas; os Capitalistas Si. Nin que os partidos socialista e a dereita nacionalista aprobou unha lexislación que faculta ós empresarios a pagar por debaixo do salario mínimo; non é a competencia co 2% de inmigrantes o que baixa os niveis de vida.

A contradición entre ser criad* entre algodóns e un futuro incerto, xera un medo e frustración social n*s xoves traballador*s que, si non se encauza a través da política de clase, pode dexenerar en violencia individualizada.

O que mostra claramente o noso estudio é, que a maioría d*s traballador*s de ambas xeracións se senten vítimas pasivas máis que protagonistas dos cambios a os que se enfrontan. Non hai conexión entre o seu descontento privado e o público, excepto no nivel da política local. Isto é comprensible, dada a estrutura da decisión política concentrada nun Executivo centralizado, que impuxo as “políticas de libre mercado”. As traballadoras reaccionan as súas circunstancias, en vez de sentírense consultados polos decisorios políticos.

A maioría d*s traballadores maiores, cunha memoria colectiva do período pre-González, son moito máis conscientes da responsabilidade política do réxime socialista, que provocou inseguridade laboral, falta de traballo e emprego precario.

Os traballadores maiores lembran o "período da Transición", no que se consultaba ós sindicatos na formulación da política. Os traballadores xóvenes só experimentan as políticas concentradas no Executivo, que legalizan contratos de traballo temporais por debaixo do salario mínimo, nos que os sindicatos quedan completamente marxinados. A falta dun marco de referencia de comparación histórica, da por sentado que todos os políticos e partidos actúan sempre contra os seus intereses, de aí que rexeiten o activismo político. A “pirotecnia ideolóxica” política do Estado, identifica a modernización coa desregulación laboral.

Os traballadores maiores viviron un período dunha vibrante cultura política, na que os barrios e os sindicatos desempeñaron un papel crucial a hora de mudar de xeito importante as condicións de vida e traballo. Expresan satisfacción e orgullo polo que lograron, aínda que as políticas liberais do réxime de González minaron eses logros. A xeración moza de traballadores, chega a idade adulta nun momento no que a cultura cívica fora eclipsada. A política clientelar, a corrupción política xeralizada, a implicación do goberno en escuadróns da morte forman parte dos comentarios cotiáns nos medios de masas. O declive da ética desempeña un papel importante no desgaste do interese pola actividade política entre os xóvenes, e reforza a imaxe de que "os políticos só se axudan a sí mesmos".

A carencia de medios de comunicación alternativos e a dominación dos media polos réximes socialista e a dereita nacionalista, limitan o fluxo das fontes de información alternativas e críticas.

Confrontados coas "novas" dos medios de masas convencionais que adulan as poderosas celebridades políticas (esas figuras que, na mente dos xóvenes traballadores, exacerban as súas inseguridades socioeconómicas) provoca decepción n*s xóvenes, inducíndoos a "desconectar" e rematan por "ignorar" a actualidade.

Na España, a cultura cívica emerxente de finais dos 70 e principios dos 80, foi transformada nunha cultura política autoritaria, onde unha pequena clase política marxinou ó groso da clase traballadora do público e da consulta política. O resultado é unha xeración maior de traballadores frustrada e ansiosa, e unha xeración xoven marxinada e apolítica.

O “libre mercado”, como mecanismo escollido para a suposta modernización da España, debilitou os lazos entre a clase traballadora e a clase política, e fortaleceu as estruturas estatistas-autoritarias a expensas da sociedade civil e da consulta pública. O medo a ser despedid* do traballo, é hoxe peor que a represión baixo o Réxime Franquista.

A pesar de que *s xoves teñen pouca ilusión e os seus pais ningunha, percibo unha especie de enerxía vital que se expresiona de xeitos diferentes. As periódicas folgas xerais que crebaron os límites impostos pola patronal, políticos e burócratas sindicais. As mobilizacións na rúa pola Guerra do Golfo, as manifestacións antirracistas e contra da mili, …., agora mesmo hai como un depósito de desesperación oculta que pode dar unha sorpresa a aqueles que escribiron a voapluma sobre a xeración moza. Este é o principio, e non o capítulo final, da loita dos traballadores españoles por unha vida decente. Este estudio é unha pequena contribución a esperanzada, á construción deses lazos xeracionais que poden volver a crear aquel espírito de solidariedade e xenerosidade polo que os traballadores españois son tan xustificadamente coñecidos. (James Petras)

Imáxenes de Xavier Miserachs (Barcelona 1937)

James Petras (Boston, EUA, 17 de enero de 1937) sociólogo estadounidense conocido polos seus estudos sobre o imperialismo, a loita de clases e os conflictos latinoamericanos. Foi mestre na Binghamton University de Nova Iork, na Universidade de Pensilvania, e mestre adxunto no Saint Mary's University, de Halifax (Canadá).

Óscar Fontrodona (Barcelona, 1963). No 1984 comenzou a exercer o periodismo, primeiro radiofónicamente e dispois, desde 1988 ata as Olimpiadas de 1993, como redactor de cultura no periódico ABC. Ingresa entón en Ajoblanco ate o seu fin no 1999. É autor do libro de entrevistas Afuerinos (Futura Ediciones).

Xavier Miserachs Ribalta (Barcelona, 12 de julio de 1937 – Badalona, 14 de agosto de 1998) é un dos fotógrafos que mellor retratou a cotidianeidade catalana. Publicou o seu traballo en revistas de todo o mundo e destaca o seu labor didáctica e de divulgación da fotografía. Figura como fundador e mestre da escola Eina. No 1995 a editorial Grijalbo publicou o seu libro “Profesións con futuro: fotógrafo”. No 1998 recibiu a Cruz de San Jorge da Xeneralidade de Cataluña.