ACULTURACIÓN - PIER PAOLO PASOLINI

No ano 2022, cúmpríronse os cen dende o nacemento de Pier Paolo Pasolini (Bolonia, Emilia-Romaña, 5 de marzo de 1922 – Ostia, Lacio, 2 de novembro de 1975), un autor que deixou unha obra dun deseño admirable, sen igual no seu arco temporal e espacial de poeta, cineasta, ensaísta, narrador, dramaturgo, e todo un criterio apabullante feito ós froitos dos días e dunha fresca inspiración. Cuestionando as ideas imperantes de obra, beleza e artista, e do papel da arte na sociedade tardo-capitalista. Consciente da súa individualidade: “Eu carezo de calquera autoridade que non sea a que se desprende, paradoxalmente, de non ter ningunha e non querer tela; de estar en condicións de non ter nada que perder, e por elo, de non ser fidel a ningún pacto que non sea o que teño cun lector ao que considero, polo demais, digno da máis escandalosa das indagacións”.

A idea central do último Pasolini, é a de que "fascismo somos todos" por dar as costas a Terra e o Misterio; que esta sociedade, en esencia, é unha sociedade fascista, a que por momentos se lle saltan as costuras dunha democracia formal.

Para Pasolini, o fascismo mussoliniano só foi o antecedente do fascismo democristiano, o cal a súa vez, foi o antecedente do fascismo da sociedade de consumo, antecedente directo, concluíndo, do fascismo da nosa sociedade global, xa que a sociedade de consumo é a mesma que hoxe se vive en boa parte do planeta, se ben máis tele-matizada.

O seu análise goza de total actualidade: "fascismo somos todos", hoxe con matices climáticos, migratorios, sanitarios; o noso xeito de vivir e as políticas que apoiamos (dúas cousas nunha), é o que nos trouxo ate aquí: “Non fai falta ser moi forte para oporse ó fascismo nas súas formas desmadradas e ridículas, pero si fan falta unhas forzas enormes, para oporse ó fascismo como normalidade, como codificación, digamos, alegre, mundana, socialmente electa, do fondo brutalmente egoísta dunha sociedade”.

O mérito de Pasolini foi non dar por superada a crítica, anticipada pola Escola de Frankfurt, Anders ou McLuhan. A crítica a implementa e a pasea pola rúa, levándoa a súa propia vida e dotándoa de forza lírica, como facía con canto tocaba.

ACULTURACIÓN

Moitos son os que se laian (neste gran momento de austerity) das incomodidades debidas á falta dunha vida social e cultural organizada, fora do Centro “maligno”, nas periferias “boas” (vistas como dormitorios sen espazos verdes, sen servizos, sen autonomía, sen verdadeiras relacións humanas). Lamentación retórica. Se de feito existise nas periferias aquilo do que se lamenta a falta, sería tamén organizado dende o Centro. Por aquel mesmo Centro que, en poucos anos, destruíu todas as culturas periféricas que, ate hai poucos anos, tiñan asegurada unha vida propia, substancialmente libre, mesmo nas periferias máis pobres e absolutamente miserables.

Ningún centralismo fascista conseguiu facer o que fixo o centralismo da sociedade de consumo. O fascismo propoñía un modelo, reaccionario e monumental, que ficaba en letra morta. As diversas culturas particulares (rurais, subproletarias, obreiras) continuaban imperturbablemente a súa uniformación respecto dos antigos modelos. A represión limitábase a obter a súa adhesión verbal. Hoxe, polo contrario, a adhesión aos modelos impostos polo Centro é total e incondicional. Os modelos culturais reais, son renegados. A renuncia consumouse. Pódese, xa que logo, afirmar que a “tolerancia” da ideoloxía hedonista desexada polo novo poder é a peor das represións da historia humana.

Como se pode exercer tal represión?. A través das dúas revolucións internas: «a organización burguesa -a revolución das infraestruturas-» e «a revolución dos medios de información». As estradas, a motorización, etc..., uniron estreitamente a periferia co Centro, abolindo calquera distancia material.

Pero "a revolución dos medios de información" foi aínda máis radical e decisiva. Mediante a televisión o Centro asimilou ao país enteiro, que era historicamente moi diferenciado e rico en culturas orixinais. Comezou unha obra de «homoxeneización destrutora» de toda autenticidade e concreción. É dicir, impuxo, como dicía antes, os seus modelos desexados pola "nova industrialización", que non se contenta cun “home que consuma”, senón que pretende que non sexan concibibles outras ideoloxías a parte da de «consumo». Un hedonismo neo-laico, cegamente esquecido de calquera valor humanista e cegamente alleo ás ciencias humanas.

Pasolini con María Callas, 1970.

A ideoloxía precedente desexada e imposta polo poder era, como é ben coñecido, a relixión; e o catolicismo, de feito, era formalmente o único fenómeno cultural que “homoxeneizaba” que é o hedonismo de masas; é, en canto conflúen, o novo poder comezou, xa hai algúns anos, a liquidalo. Non, hai, de feito, nada de relixioso no modelo do home novo e da muller nova proposto e imposto pola televisión. Trátase de dúas persoas que avalían a vida só a través dos seus bens de consumo (e, ben entendido, aínda van á misa, os domingos, en coche). Os italianos aceptaron con entusiasmo ese novo modelo que a televisión lles impón, segundo as normas da produción creadora de benestar (ou mellor, de rescate da miseria). Aceptárono, mais, están en verdade preparados para realizalo?.

Non. Ou o realizan materialmente só en parte, converténdose así na súa caricatura, ou só conseguen realizalo tan minimamente que se converten en vítimas. A frustración, ou a verdadeira ansiedade neurótica son hoxe estados de ánimo colectivos. Por exemplo, os subproletarios, ate hai poucos anos, respectaban a cultura e non se avergoñaban da súa propia ignorancia. Polo contrario, estaban orgullosos do seu propio modelo popular de analfabetos en posesión, non obstante, do misterio da realidade. Ollaban cun certo desprezo arrogante aos “fillos de papá” aos pequeno burgueses dos que se disociaban mesmo aínda cando estaban obrigados a servilos. Agora, polo contrario, comezan a sentir vergoña da súa propia ignorancia, renegaron do seu modelo cultural (os máis novos xa nin o lembran, perdérono de todo), e o novo modelo que tratan de imitar non prevé, nin o analfabetismo, nin a rusticidade. Os rapaces subproletarios humillados, tachan do seu carné de identidade a cualificación do seu traballo para substituíla pola de “estudante”. Naturalmente, dende que comezaron a se avergoñar da súa ignorancia comezaron tamén a desprezar a cultura (característica pequeno burguesa que adquiriron de súpeto por mímese). Asemade, o mozo pequeno burgués, ao adaptarse ao modelo “televisivo”, que, por ser creación e desexo da súa propia clase, lle resulta substancialmente natural, vólvese estrañamente groseiro e infeliz.

Se os subproletarios se aburguesaron, os burgueses paralelamente, subproletarizáronse. A cultura que eles producen, sendo de carácter tecnolóxico e estritamente pragmático, impide o desenvolvemento do "vello home” que aínda existe dentro deles. De ahí resulta unha especie de retraemento, das facultades intelectuais e morais.

A responsabilidade da televisión en todo iso é enorme, non o é, claro está, en canto “medio técnico”, mais si en canto instrumento de poder e poder mesmo. Non é simplemente un lugar polo cal circulan as mensaxes, senón un centro elaborador de mensaxes. É o lugar onde se fai concreta unha mentalidade que doutro xeito non sabería onde instalarse. A través do espírito da televisión, maniféstase concretamente o espírito do novo poder.

Non cabe dúbida (os resultados demóstrano) de que a televisión é o medio de información máis autoritario e represivo do mundo. Comparados con ela, o xornal fascista e as pintadas mussolianas nas fábricas son unha broma; como (dolorosamente) o arado comparado cun tractor. O fascismo, teimo, non foi quen, no fondo, nin de rabuñar a alma do pobo italiano; o novo fascismo, a través dos novos medios de comunicación e información (especialmente da televisión) non só a rabuñou, senón que a violentou, contaminouna para sempre …

Fragmento inicial dun artigo publicado no Corriere della Sera (9/12/1973), co título de “Sfida ai dirigenti della televisione (Reto aos directivos da televisión)”, e publicado nos “Escritos Corsarios (Edicións Positivas)”

Fontes:

- ANIMAL – Revista Cultural para Todas as Especies, nº 17, Outono 2007. Edicións Positivas.

-“Fascismo somos Todos” de Jorge Gimeno, Tinta Libre, nº 102, Maio 2022.