PLANTAS DA PACHAMAMA

Fai moito tempo que a Datura asociouse co culto de Shiva, o deus da India que rixe os aspectos creativos e destrutores do universo. Nesta escultura de bronce do século XI, do sureste da India, se ve a Shiva danzando o Anandatandava, a sétima e última das súas danzas, onde se combinan todos os resgos do seu carácter.

Shiva aplasta co seu pé dereito ao Demo «Apasmar Apurusa», que se personifica na ignorancia. Shiva sostén coa man dereita superior, un tambor diminuto, que simboliza o tempo, por medio do ritmo da súa danza cósmica, no campo da vida e a creación.

A súa man dereita inferior atópase na posición «abhaiamudra», expresando a calidade de Shiva de "garda do universo". Na man superior esquerda sostén unha chama que queima o veo da ilusión.

A súa man inferior esquerda na posición de «gaxahasta», apunta ó seu pé esquerdo erguido, libre no espazo, simbolizando a "liberación espiritual".

O seu cabelo está atado cunha banda, mentres que dúas serpes sosteñen un cranio como ornamentación central; isto mostra os aspectos destrutores, na forma de tempo e morte.

A súa dereita vese a fror da Datura. Tamén aparecen botóns de Datura trenzados no seu cabelo ondulante.

O “chamanismo” ten a súa orixe como vocábulo en Siberia e Asia Central. A verba ven polo ruso, do tungús "shaman". Nesta inmensa área de territorio, a vida social máxico-relixiosa xira o redor do chamán. Nalgunhas tribos, o sacerdote sacrificador coexiste co chamán, aínda que o chamán sigue sendo a figura dominante. Nesta rexión do mundo, a experiencia extática (éxtase) está considerada como a experiencia relixiosa por excelencia, o chamán, e só ele, é o gran mestre do éxtase.

As culturas primitivas normalmente non manexaban o concepto da morte provocada por enfermidades orgánicas ou físicas, senón como interferencia co mundo espiritual. Os alucinóxenos permitían ó curandeiro ou ó padecente comunicarse co mundo espiritual, acadando a consideración de grandes medicinas, as medicinas por excelencia da farmacopea nativa. Neste contexto, os alucinóxenos tiñan un valor maior que a medicina ou paliativo cunha acción física directa sobre o corpo. Co tempo, convertéronse na base dunha práctica medicinal en todas, ou en case todas as sociedades aborixes.

A actividade da planta alucinóxena débese a un limitado número de sustancias químicas que actúan dun xeito específico nalgunha parte definida do sistema nervioso central. O "estado alucinóxeno" non dura moito tempo; normalmente desaparece cando os principios que o causan, son metabolizados e excretados polo corpo. Apréciase unha diferencia entre o que chamamos “alucinacións verdadeiras”, e as “seudoalucinacións”. Pódense provocar condicións moi semellantes as alucinacións con algunhas plantas tóxicas, que alteran de tal xeito o metabolismo normal, que poden desenrolar condicións mentais anormais.

Son poucas as culturas que no hemisferio Occidental non usaran cando menos un alucinóxeno nas súas cerimonias máxico-relixiosas. Moitas culturas, usaron varios. Ademais das plantas alucinóxenas, usáronse outras plantas que teñen principios psicoactivos: tabaco, coca, guaiusa, ioco, guaraná, … Algunhas destas, en especial o tabaco e a coca, ocuparon posición de privilexio nas farmacopeas sagradas nativas. Os símbolos indican as áreas onde estes alucinóxenos son culturalmente significativos.

Moitas das plantas experimentadas por membros da chamada subcultura da droga, considerados como novos alucinóxenos, pertencen a esta categoría. De feito, pódense provocar condicións seudoalucinóxenas, sen inxerir sustancias ou plantas tóxicas; as febres moi altas provocan reaccións semellantes. Fanáticos da Idade Media chegaron a inducir tales alteracións no seu metabolismo normal por medio de privacións de auga e comida por períodos tan prolongados, que chegaban a experimentar verdadeiras visións, e a escoitar voces con algúns "seudoalucinóxenos".

Existen moitas máis plantas alucinóxenas que as que o ser humano utilizou. Do probable medio millón de especies da flora terrestre, só unhas 150, foron empregadas polas súas propiedades alucinantes. Poucas áreas do globo, son carentes de alucinóxenos significativos para a cultura dos seus habitantes.

Os fungos, a barola, as algas, os musgos e as hepáticas (briofitas), ademais dos fieitos (pteridofitas), son plantas simples.

O auxe dos alucinóxenos en Europa ocorreu durante a Idade Media, cando foron usados case exclusivamente polas meigas con propósitos maléficos. As principais plantas utilizadas, o toloache, a mandrágora, o beleño e a beladona, pertencen precisamente a familia da Beladona. O fungo “ergot”, o parasito do centeo, que acostumaba a envelenar rexións enteiras moéndoo accidentalmente para facer fariña. Estas pragas deixaban un saldo de centos de cidadáns tolos, sufrindo alucinacións, enfermidades, gangrena, e en moitas ocaseóns chegando a provocar a morte. Era coñecido co nome de «o fogo de San Antón». Non hai constancia de que o “ergot” fora usado na Europa da Idade Media especificamente como alucinóxeno, hai indicios de que os “misterios eleusinos” da antiga Grecia si estaban relacionados con este fungo.

Esta chamana mapuche, ascendeu ó sétimo nivel, o máis alto da Árbore do Mundo, posiblemente auxiliada no seu ascenso por algunha planta alucinóxena, que lle permitira entrar en comunicación co mundo dos espíritos.

A pesar do seu tamaño e da gran variedade da súa vexetación, África parece ser probe en plantas alucinóxenas. A máis famosa de todas era a “iboga”, unha raíz da familia Dogbane, empregada en Gabón e en zonas do Congo no culto a bwiti. Os bosquimáns de Botswana cortan o bulbo dunha planta chamada Kwashi, da familia Amarillis, e a frotan sobre feridas na cabeza para permitir que os principios activos contidos no xugo penetren na corrente sanguiña. Existe un alucinóxeno misterioso chamado Kanna, que probablemente xa non se use, e que os Hotentotes obtiñan mascando esta planta, que lles provocaba risa, euforia e visións. Poida que pertenza a unha especie da familia das iceplants (Mesembrianthemum cristallinum ou flor do sol). Nalgunhas rexións, parentes do toloache e do beleño, utilízanse polas súas propiedades intoxicantes.

Asia tampouco é rica en plantas empregadas polos seus efectos alucinóxenos. É o lugar de orixen da cáñamo, o alucinóxeno de uso máis estendido polo mundo; tamén coñecida co nome de mariguana, maconha, dagga, ganja, charas, etc. A máis espectacular é a “Amanita muscaria”. Algunhas tribos desperdigadas en Siberia consumen este fungo, é probable que fora o “soma”, o narcótico divino da antiga India. A Datura tamén empregouse en zonas moi amplas de Asia.

No sureste asiático, especialmente en Papúa e Nova Guinea usan alucinóxenos que nos son case descoñecidos. O rizoma de maraba, unha planta da familia do xenxibre, probablemente de uso en Nova Guinea. En Papúa, os nativos consumen unha mistura de follas de Ereriba, da familia do Aro, e a tona dunha árbore chamado Agara, prodúcelles un sono no que teñen visións. Nalgunha época, é posible que se usara a "noz moscada" polos seus efectos narcóticos, na India e no sureste asiático.

Algunhas tribos no Turquestán beben un té intoxicante feito de follas secas dun arbusto de menta: Lagochilus.

Descoñécense as plantas alucinóxenas empregadas polas poboacións aborixes de Australia e Nova Zelandia. Tampouco nas illas do Pacífico, aínda que se coñece que na flora da Polinesia existen plantas con principios alucinóxenos. A famosa Kava-kava, non é un alucinóxeno, senón que está clasificada como un narcótico hipnótico.

Nas Antillas, os indíxenas usan o po coñecido como cohoba. Créese que este costume foi importado das rexións do Orinoco en América do Sur, por medio dos indios que invadían as illas do Caribe.

América do Norte (dende o norte de México) foi pobre en alucinóxenos. Empregábanse varias especies de Datura, cun uso máis acentuado no suroeste. Os indios da rexión de Texas e áreas do redor usaban o frixol roxo ou frixol de mescal, como base para a cerimonia da visión. En probas indirectas arqueolóxicas, sinalan que o castaño mexicano foi usado como alucinóxeno. Os indios do norte de Canadá mascaban as raíces da pranta “gladiolo doce” como medicina, e quizá tamén polos seus efectos alucinóxenos.

México representa a zona máis rica do mundo, tanto na diversidade, como no uso dos seus alucinóxenos, a pesar de que a frora do país ofrece un número reducido de especies. O cacto “peiote” é o alucinóxeno sagrado máis importante do norte de México. O fungo que os aztecas coñecían co nome de “tonanácatl” de gran importancia no México antigo, sigue sendo de uso nalgúns rituais relixiosos que sobreviviron. Polo menos, empréganse 24 especies de estes fungos actualmente no sur de México. A semente de “ololiuqui” obtida da Marabilla, foi outro alucinóxeno importante para a relixión azteca, e sigue empregándose no sur de México. Son moitos os alucinóxenos de importancia secundaria: o toloache e outras especies do grupo da Datura; o “pipiltzintzintli” dos aztecas; a “menta” coñecida como herba da pastora; a “xenista” ou “retama” entre os indios iaqui; piule, sinicuichi, zacatechichi, o “bexin” que os mixtecas chaman gi-i-wa e os tarahumaras kalamota, e outros.

Ocupando o segundo lugar despois de México, en número, variedade e fondo significado máxico e relixioso dos seus alucinóxenos, atópase América do Sur.

As culturas andinas contaron cunha media ducia de especies do tipo das Brugmansias, coñecidas como borracheiro, campanilla, floripondio, huanto, haucacachu, maicoa, toé, tongo, etc. Unha parente achegada é a culebra borracheira, Methysticodendron, un poderoso alucinóxeno consumido polos indios kamsá, de Colombia.

En Perú e Bolivia, consumen un cacto de forma de columna chamado San Pedro ou augacola, que é a base dunha bebida chamada cimora, usada en cerimonias para obter visións.

María Sabina, a chamana mazateca, incensa os fungos sagrados antes de ser inxeridos nunha velada ou cerimonia de curación.
María Sabina Magdalena García (Huautla de Jiménez, Oaxaca, 22/07/1894-23/11/1985) foi poeta, curandeira e chamana Mazateca do Estado de Oaxaca.

Os médico-bruxos entre os indios mapuche de Chile, empregaban unha árbore da familia da beladona, chamado latué ou árbore dos bruxos, con propósitos meigallentos. Investigacións, rebelaron o uso en varias partes dos Andes do raro arbusto Taique, unha especie de Desfontainia; o tóxico shanshi, e os froitos da herba tola e o taglli, ambos da familia do Breixo. No Ecuador usan como intoxicante a Petunia.

No sur do Perú e Chile, sospeitase do uso dunha gran lobelia, tupa ou tabaco do diaño, e os froitos do anómalo árbore do Keule, tamén como alucinóxenos.

No Orinoco e partes do Amazonas, úsase un potente po chamado iopo ou niopo, feito das sementes tostadas dunha árbore da familia Pulse. Os indios do norte de Arxentina usan un po, cébil ou vilca, que se prepara coas sementes de algunhas especies emparentadas co iopo. Secollar o alucinóxeno máis importante das terras baixas de América do Sur é a “aiahuasca”, tamén chamada caapi, ntema, pindé ou iagué. Emprégase cerimoniosamente no Amazonas occidental, e en moitas localidades da costa do Pacífico de Colombia e Ecuador. Basicamente prepárase a partires de varias especies de lianas da familia Mal-Pighia. Antigamente, usábase un arbusto tropical da familia da beladona con fins alucinóxenos, o Chiricaspi, moi coñecido no extremo occidental do Amazonas.

O motivo do por que se usan máis plantas alucinantes no Novo Mundo que no Vello, é de carácter cultural. Todas as culturas indíxenas americanas, incluso aquelas que evoluiron ate niveis agrícolas altos, continuaron vivindo basicamente como sociedades cazadoras. Deste xeito dependían da habilidade dun individuo que provía de caza a todos aqueles que precisaban del. As proezas na cacería e na guerra eran posibles gracias a certos obsequios que viñan de fora ou do poder de certas “medicinas sobrenaturais”. As relixións dos indios americanos, baseadas no chamanismo dos cazadores, seguen buscando afanosamente a experiencia mística persoal, e un dos xeitos máis fáciles e lóxicas de logralo é por medio das plantas psicoactivas.

Nas culturas asiáticas na medida en que pasaron da cacería ó pastoreo e a agricultura, conduciron a unha perda do interese nas plantas psicoactivas e no seu uso sagrado. Poida que coñeceran outras plantas alucinóxenas pero, como no caso do soma, o seu uso perdeuse e foi esquecido fai moito tempo. O “complexo narcótico” preservado no Novo Mundo, e a procura da visión, representa unha continuidade do chamanismo das sociedades cazadoras mesolíticas de Eurasia. “Como chamáns en éxtase -di La Barre-, daban valor ós estados psicodélicos; como simples cazadores e recolectores, estaban baixo presión para explorar a flora do seu medio na búsqueda de comida e, accidentalmente, de novos narcóticos.”

Capa do libro.

Fonte:

“Plantas dos Deuses: Orixes do Uso dos Alucinóxenos” de Richard Evans Schultes e Albert Hofmann. Publicado polo “Fondo de Cultura Económica-México”. Adicado a memoria de “Henrich Klüver M.D. (1897-1979)