ARDEMIL: A FIN DUN MUNDO

Campesiña co arado e o xugo as costas. Ardemil.

A finais de outubro de 1965 instaleime coa miña familia en Ordes, unha pequena vila entre Santiago de Compostela e A Coruña, onde vivimos case un ano. Alí comecei as miñas entrevistas e a medida que ía coñecendo os paisanos e comprendendo ben o galego, vinme en mellores condicións para levar a cabo o meu traballo de campo nas numerosas aldeas da contorna espalladas por lugares illados, fóra da rede de estradas e ás que a maioría delas só se podía acceder a pé. Ardemil, que está a 5 kms. ao norte dos meus informadores. Daquela aínda non tiñan electricidade e cando volvín, en 1968, os veciños aínda estaban en tratos coas autoridades locais para conseguir o abastecemento de enerxía eléctrica á aldea.

“Eu non creo nas bruxas, pero habelas hainas” di o campesiño que me relataba nun galego culto, cando eu trataba de explicarlle o carácter especial do meu traballo.

Traballo de Campo en Galicia: Informe sobre tres anos de investigacións etnolóxicas en España, de Gustav Henningsen (Universidade de Copenhague).

ARDEMIL

A PARROQUIA:

A parroquia de Ardemil está situada entre montes a poucos quilómetros de Ordes. O ondulado terreo está en gran parte sen cultivar, cuberto polo toxo. ou poboado de bosques. Ao queimar o monte aprovéitase a terra aboada polas cinzas para cultivar trigo un par de anos, pero despois a terra ten que descansar 15 anos. Eu vin a veces campos de trigo en áreas onde o bosque non é moi mesto, e os piñeiros son altos.

"A sorte do paxariño", consistía en deixar que o canario escollese co bico unha carta da caixa que a muller lle presentaba. De seguido, a carta entregábaselle ao cliente, ansioso de saber o seu futuro.

A MARELA FLOR DE TOXO, A CORTE E O ESTRUME:

O toxo (lat. ulex} que cubre os montes de Galicia e medra entre as árbores do bosque é un arbusto cheo de pinchos e de flor amarela. Ten flor case todo o ano e en primavera a paisaxe tínxese por completo de amarelo. O clima é moi chuvioso e aproveitan a auga mediante canais para regar os prados. Unha grande parte do traballo destes campesiños consiste en cortar o toxo no monte e levalo en carros ás súas casas, onde botan unha parte na corte para que a urina e os excrementos das vacas o transformen en bo abono, e a outra parte utilízana para alimentar o lume da lareira. No outono e primavera limpanse as cortes e o estrume bótase nos campos.

A dona da casa en Bardaos (Ordes), onde tiña un "leituario" (pedra de leite), de moita sona. O que non sabía a señora, era que o que sostiña na súa man, era unha conta de vidro de máis de 2000 anos, de orixe fenicia.
O "leituario", serve para devolverlle o leite a unha vaca que o perdeu. Se volve o leite ao cabo de 24 horas, a perda foi por bruxería, segundo a crenza popular. Se non volve, a perda "é cousa do veterinario".

MINIFUNDIO E CONCENTRACIÓN:

Ardemil comprende pequenas fincas con campos dunha extensión que varía entre unha e vintecatro hectáreas, contando a parte de bosque e monte de toxo. Só unha minoría ten máis de dúas hectáreas, pero todos son propietarios das terras, agás nuns poucos casos en que as teñen en arrendo. As parcelas non están concentradas no mesmo lugar, senón que as terras dun mesmo propietario atópanse repartidas en cincuenta ou cen terreos espallados pola parroquia.

A concentración de parcelas é voluntaria, pero ten que ser solicitada pola parroquia ou parroquias enteiras e como en Ardemil non acaban de poñerse de acordo sobre este punto, algúns propietarios cambiaron entre si as súas terras, xuntándoas por conta propia.

Os donos da casa coa súa colleita de patacas. Rodas, Ardemil.

TRÁNSITO DO CAMPESIÑO A AGRICULTOR:

As condicións de traballo e vivenda son moi primitivas. Esta parroquia é unha das máis atrasadas de Galicia, aínda que a diferenza entre Ardemil e outras parroquias non é demasiado grande, a non seren aquelas parroquias onde a Concentración Parcelaria construíu boas estradas e incluso escolas novas.

Nos campos ábrense os regos con arado de madeira tirado por bois, e a falta destes hai quen xungue as súas vacas leiteiras ao arado. Cando cheguei á parroquia, un par de veciños acababan de mercar os primeiros tractores con arado moderno e, arando para os demais, cubrían os gastos da compra.

Os camiños seguían sendo só transitables para os bois coas súas carretas de pesadas rodas de madeira, pero botábaselle a culpa aos tractores de que os camiños estivesen cada vez peor. A miúdo atópanse camiños desgastados ata dous metros ou máis por debaixo dos campos, quedando en inverno anegados pola auga das chuvias, de modo que os que van a pé teñen que andar ''por dentro", polas vereas que arrodean os campos e corren paralelas, aos camiños convertidos en ríos.

Casa típica de labradores. Pola cheminea nova vemos que teñen a cociña á esquerda. No piso alto, directamente sobre a corte, tiñan as camas para así aproveitar a calor das vacas. Rodas, Ardemil.

A CASA, O POTE E O LAR:

A poboación está moi ciscada. As casas dos labregos aparecen máis ben solitarias, pegadas de dúas en dúas, o que se chama un lugar. Cando hai máis de dúas ou tres chámanlle aldea.

As casas teñen case todas corte e vivenda. Un corredor central divide o primeiro piso en dúas partes. A un lado está a corte con tres ou catro vacas, que é o corrente; e ao outro lado as despensas para a forraxe e a grande cociña, onde a lareira, alzada do resto do chan por unha plataforma de pedra ou cemento é flanqueada por bancos de madeira, é o lugar de reunión da familia. No centro, sobre o lume aberto, faise a comida, en grandes pucheiros colocados sobre uns tres pés de ferro ou colgados dunha grosa cadea pendurada do teito. Preto do lume hai sempre un enorme pote de ferro negro sobre tres longas patas que se utiliza para cocer as verzas e os desperdicios para os porcos. Un dos inconvenientes que atopan as amas de casa da aldea para poder adquirir cociñas modernas de gas é por non poder quecer o pote, polo que habería que seguir acendendo a lareira.

A través do enorme burato da cheminea que se abre sobre o lume da lareira pódese ver o ceo. Na parede, por detrás do lume, está a porta do forno no que as mulleres cocen pan de trigo e millo para dúas semanas. Xunto ao burato da cheminea colgan xamóns e chourizos para secar e afumar.

No piso alto hai camas, armarios e unha grande mesa con cadeiras ou bancos, onde adoitan reunirse familia e amigos para celebrar as grandes solemnidades. A diario a familia come na cociña, sentados nos bancos xunto á lareira e suxeitando as cuncas coa man, aínda que haxa unha mesa nalgún recuncho da cociña. A veces o piso de arriba está dividido en varias habitacións, pero normalmente só hai unha, onde durme toda a familia.

Os únicos adornos na parede, a parte das estampas, os "rescritos" e outros amuletos que pasan desapercibidos como tales ao profano, son cadros dos Santos, da Virxe, o retrato de Franco e un calendario de brillantes cores cunha moza guapa en bikini, agasallo navideño do tendeiro de Ordes.

Dúas mulleres arando para tapar as raíces das plantas de col.

CONVIVIO FAMILIAR E EMIGRACIÓN:

É cousa normal que vivan tres xeracións xuntas. Os pais vellos, que rara vez renuncian aos dereitos de propiedade antes de morrer, a parella moza que traballa a terra e os seus fillos. Tamén adoita haber algún parente dos vellos e algún fillo ou filla solteiros, que viven na casa ata casar. Ao morrer os pais, os fillos repártense por igual as terras entre si, o que dá lugar ao minifundio tan común en Galicia. Cando un emigra deixa explotar as terras a alguén da familia, pero sen renunciar nunca aos seus dereitos de propiedade. Actualmente, toda a mocidade do campo atópase nas cidades en busca de traballo e por toda España se pode atopar un con galegos. Antes emigraban a países latinoamericanos, pero agora a maioría vai a Europa, pero seguen dicindo sen consideracións xeográficas que se van ás Américas.

En certas partes de Galicia, a emigración chegou a tal punto que todos os homes capaces para o traballo abandonaron os seus fogares deixando as mulleres ao cargo da facenda, tendo elas que dedicarse, ademais do coidado dos nenos e da casa, aos duros traballos do campo.

As relacións familiares entre eles teñen grande importancia. Nas grandes tarefas como a seitura co fouciño, ou cando hai que sachar o monte axúdanse os veciños entre si, e nisto teñen os parentes máis obrigación que ninguén de axudar.

A Matanza. Ábrese o porco.

A CREBA DO CAMPO CA URBE:

En canto a cuestións políticas se refire, os veciños de Ardemil atópanse nun constante tira e afrouxa coas autoridades do Concello por asuntos locais. Hai quen se queixa de que fose un dos xerifaltes do pobo quen saíu como representante dos campesiños na Irmandade de Labradores. Pero a verdade é que entre eles non houbo maneira de que se puxesen de acordo para elixir a un dos seus, segundo me explicaron eles mesmos.

Escena moi común na Galicia rural da época: Muller fiando mentres apacenta a súa vaca. Ardemil.

RÉXIME FRANQUISTA E IDENTIDADE:

O interese por asuntos de política nacional é escaso nas aldeas. A Franco déronlle todo o mérito polos adiantos. e o progreso que sen dúbida algunha houbo dende a guerra civil, e advertíanme con evidente orgullo que Franco tamén é galego. As persoas con opinións diferentes ás da maioría eran tachadas de comunistas, pero eu que tratei a algún deses "comunistas" teño a certeza de que a súa ideoloxía se reduce a soñar cunha reforma que traía terras e riquezas aos menos afortunados. A guerra civil apenas nada tivo que ver con Galicia, que dende un principio, teño entendido, foi controlada polas tropas nacionais. Moitos dos meus informadores de máis de 50 anos contáronme que eles loitaran cos nacionais noutras partes de España. Tampouco atopei entre os aldeáns ideas de tendencia rexionalista; en realidade os campesiños sentíanse galegos como en Dinamarca os de Xutlandia se senten xutlandeses, ou os de Fionia, fioneses. Polo contrario, atopei a miúdo patriotas galegos que sentían que a súa rexión está moi abandonada polo Goberno, mentres me recitaban orgullosos unha lista de nomes de galegos que ao longo dos tempos ocuparon e ocupan hoxe postos prominentes na política española.

"Curacións Máxicas": Curando a "ictericia". A curandeira conduce o enfermo ata unha fonte "q nunca se seque". Alí, o padecente senta coas mans e os pés en cruz, e a cabeza cuberta cun pano branco. Nun vaso colle auga da fonte. A "curandeira" traza nove círculos ao redor da cabeza do enfermo, mentres vai recitando a fórmula máxica": Triza, cochuriza, branca, negra, azul, verde, amarela, encarnada!. Vaite ata a fonte para nada!. Para q esta persoa non aeza, nin enzueza, nin deste mal máis padeza. Tente en Tí!, como as areas están no mare. Polo poder de Deus e da Virxe María, un Pai Noso e un Ave María". Despois verte a auga nas mans e os pés do pacente.

GALIZA COMO DINAMARCA, PROTAGONISTAS DUN MUNDO QUE SE ACABA:

Ao principio da miña estancia en Galicia sentinme transportado a Dinamarca de Evald Tang-Kristensen, grande folclorista danés de fins do século pasado, pero de contado comprendín que me equivocara ao xulgar aqueles pobos polo medio primitivo en que vivían. A maioría dos seus habitantes viaxaran rnoito polo mundo e cada un intentaba seguir ao seu xeito o ritmo dos novos tempos a costa da suor de cada día. O aparato de radio transistor, que todos tiñan coidadosamente cuberto cunha cortina de plástico nun recuncho da cociña, chegou a ser para min símbolo daquelas xentes que viven conscientes de que o mundo do seu arredor se lles escapou.

O tradicional sistema económico de pago en especies, sobre o que se baseaba a súa facenda, só se pode substituír lentamente por un sistema de agricultura moderno nesta parte de España, onde o que máis abundan son as propiedades demasiado pequenas. Non falemos xa das zonas onde o cultivo, segundo as esixencias modernas, non é rendible para vivir. “Isto non é vivir”, dicíame un asturiano que vivía nunha zona onde o Estado compra as fincas para plantar os terreos de bosques.

Fonte:

“Galicia Máxica: Reportaxe dun Mundo Desaparecido” de Gustav Henningsen
Fotografías etnográficas 1965–68. Edita Museo do Pobo Galego 2015.