«FOTOS MAYO»: A IMAXEN DA DIGNIDADE

Equipo de Foto Irmáns Mayo, de esquerda a dereita: os irmáns Francisco (no retrato), Xulio e Cándido Souza, e os irmáns Faustino e Pablo do Castelo.
Co "golpe militar franquista" Fotos Mayo, convértese nun instrumento crucial para a difusión da causa republicana, cubrindo os distintos frontes de guerra e creando un prolífico arquivo gráfico ao pé do combatente e do pobo sufridor e masacrado. Cunha firme e inquebrantable premisa que incidía na cuestión de: "Antes de que a técnica domine ó ollo (que olla), os valores -a ideoloxía- deben dominar á mente (que ve).

"A historia escríbena os vencedores, non os vencidos e pódese terxiversar sen darlle moitas voltas á realidade. A unha fotografía, por moitos pés que lle poñan, é moi difícil darlle a volta. A fotografía deunos un reflexo moito máis fidel que a propia historia escrita, con todo respecto aos historiadores. Eu non considero a fotografía como un complemento da literatura. As fotografías, como os grandes notarios, dan simplemente fe do sucedido".

Xulio Souza

IMÁXENES DA DIGNIDADE

Francisco Souza Fernández, fundador do grupo, segundo os testemuños dos seus outros integrantes, naceu na Coruña en 1912, onde viviu ata os 14 anos. Á morte do seu pai, no 1926, mudouse a Madrid coa súa nai e os seus irmáns (Francisco e Cándido). Na capital española iniciou a súa experiencia como fotógrafo no Exército do Ar, unha ocupación á que se dedicaría ata 1931, cando mudou a fotografía aérea pola práctica do xornalismo gráfico, segundo relata o seu irmán Xulio nunha entrevista ao falar da súa propia incorporación ao equipo, que daquela asinaba como Foto Souza: "Comecei a traballar con Paco en 1933 en Madrid. El deixou a aviación militar en 1931, e neses dous anos, eu era o que cargaba a cámara, o magnesio, as placas de vidro [...]".

Os Irmáns Mayo eran sobre todo foto-xornalistas, traballadores cunha ferramenta, a súa cámara, con ela crearon un relato gráfico da Guerra Civil (1936-1939), máis que unha fe notarial do sucedido, é todo un documental de múltiples escenarios e perspectivas, ángulos, encadres e composicións que permite unha narración asinada por varios autores, narrando aqueles feitos desde o compromiso coa causa da esquerda e a República.

Improvisada e doméstica "oficina de emprego" no medio da rúa, Madrid.
O Goberno da República crea no 1937 o Servizo de Emigración dos Republicanos Españois (SERE), para organizar a evacuación dos refuxiados da zona de Galicia e Cantábrico. Desde o inicio da súa actividade, sucedéronse disputas coa "Deputación Permanente das Cortes". Esta Deputación no lugar de coordinarse co SERE, crea a "Xunta de Auxilio ós Refuxiados Españois" (XARE), recadando fondos que se destinan ó Comité de Axuda a España, liderado por Martínez Barrio, diversificando o destino dos fondos recadados, debilitando a capacidade recaudatoria e un eficaz destino e uso do diñeiro recadado. A pesar dos intereses que se crean nun desastre desta magnitude, os republicanos refuxiados activos e combativos, contaban co estimulante obxectivo compartido de: "acabar co franquismo, restaurar a legalidade arrebatada e voltar a España".

AXENCIA IRMÁNS MAYO: CINCO HOMES E DÚAS MENTIRAS

Nunha etapa da historia do fotoxornalismo español case por escribir, asociada de momento aos tres reporteiros de máis sona —Robert Capa, Agustí Centelles e Alfonso—, as dos "Irmáns Mayo" son sinaturas fotográficas case descoñecidas, como as de tantos outros fotógrafos que fornecían ás publicacións da época.

Ao longo dunha traxectoria de máis de cinco décadas, a "axencia Irmáns Mayo" sustentouse en «cinco homes e dúas mentiras»: "nin son irmáns, nin se apelidan Mayo". Hai, iso si, dúas sagas: os Souza Fernández (Francisco, Xulio e Cándido), de orixe coruñesa, e os Do Castelo Cubillo (Faustino e Pablo).

Os tres obxectivos que captaron instantáneas do "golpe militar e guerra" contra a República son, os irmáns Francisco (Paco) e Xulio Souza, e o madrileño, Faustino do Castelo Cubillo.

Preservando a vida presente e futura. Guadalaxara.
No 1939, co fin do "golpe militar", o goberno da república ten que facer fronte a os máis de medio millón de cidadáns españois que se agolpan na fronteira francesa, fuxindo do brutal castigo dos militares "golpistas" cos "perdedores". Máis da metade son civís, e o resto son unidades do "Exército Popular" en retirada ante a falta de equipamento e munición. Dende París o Goberno, ó traveso do Servizo para a Emigración de Republicanos Españois (SERE) organiza e coordina co Ministerio de Interior francés e as distintas legacións dos países de destino desta masa de exiliados políticos.

DÚAS VERSIÓNS DO PSEUDÓNIMO "MAYO"

Xulio Souza asegura nunha entrevista, que "a el foi o primeiro a quen se lle coñeceu como "Paco Mayo". Foi un loitador social incansable e valente. Perseguido polos seus ideais e ameazado polas denuncias que fixo a través das súas fotografías. Igual plasmou as manifestacións dos obreiros, que as loitas sindicais e as folgas decretadas en busca de melloramento económico e social. Nesta militancia de esquerdas do fotógrafo está, segundo todas as versións, a orixe do pseudónimo "Mayo" co que pasaría a coñecerse o grupo. O episodio relátao Faustino do Castelo nunha entrevista recollida polo historiador da fotografía mexicana John Mraz: "Era un Primeiro de Maio no Madrid dos albores da década de 1930. Saímos Paco, un compañeiro xordo chamado Manolo e máis eu, ía haber eleccións e a xente andaba coas cousas da República; estaba moi en contra da Garda Civil que era moi represiva. A Garda Civil carga contra os manifestantes armándose un relaxo e tomamos fotografías que se publicaron nos xornais. Entón, todo o mundo falaba das "fotos de maio"; comezaron a dicir: "Maio, Maio", e quedámonos con "Mayo".

Estrela Roxa • Cárcel Modelo. Presos políticos en manifestación, 1934, entre os que estaba Largo Caballero, lider socialista da República.

A PASIONARIA E PACO NON SAEN DA MINA ATE A SOLUCIÓN DO CONFLICTO MINEIRO

Outra versión do cambio de nome, ven dada por Xulio Souza: "O pseudónimo Mayo impúxoo o meu irmán Paco por razóns políticas. Tras proclamarse a República, veu unha época chamada o "bienio negro", con Gil Robles no poder. Cometéronse atrocidades. Asinabamos como "Foto Souza" e como o meu irmán Paco tiña, entre outras, fotos da sublevación dos mineiros asturianos en 1.934 e de como se sufocou, tíñamos constantemente á policía na casa rexistrándonos en busca dos negativos. A solución foi cambiar de domicilio e de nome. Desde aquela a xente coñeceunos polo nome de "Mayo". Ao parecer, o papel de Paco fora máis que o de facer unha reportaxe sobre a folga dos mineiros. Segundo recolle John Mraz: "incorporouse na súa loita, entrou na mina con eles e Dolores Ibarruri (A Pasionaria), e negáronse a saír do fondo da mina, mentres non se solucionaba a folga dos mineiros. A folga dos mineiros e a participación de Paco, foron moi comentadas pola prensa, e déronse unha serie de cacheos policiais na casa dos Souza".

O 1 de febreiro de 1939 as Cortes da República reunidas no Castelo de Figueres (Girona), na que sería a derradeira sesión en territorio español, manifestándose por unanimidade manter o espírito de loita combativa contra os golpistas, e manter a esperanza defendida polo presidente Xoán Negrín, de recompoñer a situación mantendo a resistencia na zona centro-sur, e acosar ó exército golpista dende unha Cataluña saneada deles. Na nota final, as Cortes e o Goberno "saúdan ó Exército do Mar, Terra e Ar, ratificando a súa fonda confianza no porvir glorioso e libre da patria española".
O 5 de marzo, prodúcese o golpe do Xeneral Casado, tamén a dimisión de Manuel Azaña.
O 31 de marzo en París, nunha tensa reunión da Deputación Permanente das Cortes e o Executivo, chegando ó acordo de nomear a 6 membros da Deputación, baixo a dirección do seu presidente, coa misión de fiscalizar o labor do Goberno, asegurando unha cohesión deste cos partidos afectos á República.

«FOTO MAYO» SE CONFIGURA

Nos cinco anos que van desde a proclamación de Segunda República ata o estalido da Guerra Civil, os Irmáns Mayo publicaron as súas imaxes en xornais liberais como O Liberal e O Heraldo de Madrid, así como en publicacións comprometidas coa esquerda como Mundo Obreiro, Renovación, Xuventud Roxa.

Segundo conclúe Manuel García, no repaso que fai da súa traxectoria, desde 1934 a 1936 o labor de Foto Mayo é obra de Francisco como fotógrafo, e Xulio Souza como axudante, e non será senón ata 1936 cando se incorpore ao grupo Faustino do Castelo, que acababa de deixar o seu traballo como axudante do xornalista gráfico Díaz Casariego, para traballar como reporteiro do Quinto Rexemento ás ordes de Líster. Ao longo da Guerra, sumaríase tamén Cándido Souza Fernández, en tarefas de axudante.

En setembro de 1939 da comezo a Segunda Guerra Mundial, e ven a marcar un antes e un despois na xestión dos exiliados, prolongando e agravando a situación dos que aínda permanecían nos campos de concentración e albergues franceses. Dificultando aínda máis os titánicos esforzos do goberno da República en facer chegar a axuda a os miles e miles dos exiliados repartidos por medio mundo, moitos dos lugares eran agora zona de conflito.

GOLPE MILITAR E XENOCIDIO FRANQUISTA

Co estalido da Guerra, os tres integrantes da axencia Foto Mayo Incorporáronse como reporteiros gráficos en distintas unidades do bando republicano. Paco traballou para as publicacións "O Fronte de Teruel" e "O Paso do Ebro". As fotos que tomara Faustino da defensa de Madrid chamaron a atención de Líster, xeneral comunista, que quixo telo nas súas filas traballando para o xornal da Primeira Brigada: "Pasaremos". Serviu nas frontes de Madrid, Guadarrama, Xarama, Ebro, Belchite e Barcelona. Os dous dispararon exclusivamente as súas cámaras: nunca tomaron as armas. Xulio foi o único que, ademais de foto-xornalista, serviu como artilleiro. O propio Xulio Souza, relatou as súas vivencias da Guerra nunha testemuña inédita que pasa por Madrid, Guadarrama, Teruel, Valencia, Castelló e Alacante.

"TRAVELLING" CINEMATOGRÁFICO DA GUERRA

O labor dos "Mayo" inscríbese tanto na visión do conflito que fan os grandes reporteiros gráficos estranxeiros (Bill Brandt, Robert Capa, Roman Karmen) e españois (Alfonso e Centelles), como do enfoque que lle dan ao conflito internacional revistas estranxeiras como Life (Nova Iorke), L'llustration (París), Illustrierte Zeitung (Leipzig), L'lllustrazione Italiana (Milán) ou The Illustrated London News (Londres)".

A estampa da Guerra Civil construída ca obra dos "Mayo", se representa como un "travelling" cinematográfico. Son miles de instantáneas que permiten reproducir a acción bélica que abarca case todo o territorio peninsular, desde a contenda nas capitais republicanas —Madrid, Barcelona e Valencia— a todas as grandes frontes onde estiveron destinados.

A ESTÉTICA DO REALISMO SOCIAL

O traballo foto-xornalístico dos Mayo, ten a pretensión que ser un relato presencial do conflito bélico, para que as diferentes revistas e xornais da época puidesen publicar crónicas gráficas da cruel guerra provocada polo levantamento franquista. Imaxes da fronteira da retagarda, do sufrimento da poboación civil, do heroico esforzo do exército republicano defendendo os valores da liberdade e a democracia. Imaxes que son descrición formal do que sucede e algunhas con clara influencia estética do realismo social imperante nese momento. Os traballadores e soldados anónimos son heroes, son os protagonistas da historia.

Configuran os Mayo un retrato colectivo das tropas republicanas, de cidadáns tras a causa, das "Brigadas Internacionais", da vida nas liñas de fogo. Unhas veces enxalzan ao soldado proletario con planos que engrandecen; outras transmiten o desgaste das marchas, da espera atrincheirada. Resumen estados de ánimo, condicións de vida, e fan inventario imparcial da loxística do seu bando, catalogando armamento e equipamentos bélicos. As imaxes de Madrid revelan a destrución dos compases iniciais da Guerra: as rúas arrasadas polas bombas, as fachadas cicatrizadas a tiros, a ameaza dos ataques aéreos, as evacuacións, os feridos nos hospitais, os mortos...

A SEDE DO GOBERNO REPUBLICANO EN VALENCIA

A outra urbe protagonista é Valencia. Segundo recolle Manuel García: "os Mayo vivirían algún tempo aquí, entre 1936 e 1937, traballando para o xornal comunista "Fronte Roxo", cando o Goberno republicano fixou a súa sede nesta cidade. Esta etapa permitiulles documentar o día a día dunha capital na retagarda que, segundo apunta o mesmo autor, vería ampliada a súa poboación en máis de 150.000 persoas entre políticos, militares, funcionarios, refuxiados e orfos. As instantáneas tomadas neste escenario non deixan de recoller a actividade política da capital, as reunións do mando, os mitins, as proclamas antifascistas. Pero tamén se centran nos outros protagonistas, nos protagonistas colaterais: mulleres e nenos, viúvas e orfos. Comedores infantís, rapaces á espera dun xoguete, inconscientes da proximidade das liñas de fogo; pequenos que non colorean contos, senón que debuxan símbolos da causa proletaria; as colonias escolares. É a realidade dos refuxiados e desprazados. E fronte a esa excepcionalidade no habitual, Valencia segue coa súa vida, co cotián, mesmo co seu calendario de festas e desfiles. De todo iso dan conta os Mayo.

O 17 de agosto de 1945 celébrase un acto solemne no salón de cabidos do Palacio da Cidade de México, no que Diego Martínez Barrios promete o seu cargo como Presidente interino da República, ante o Presidente Negrín en funcións ate ese momento, que presenta a dimisión do seu Goberno, despois de oito dificultosos e conflitivos anos a fronte do Executivo. A bandeira tricolor republicana, ondea no exterior do edificio.

COMPROMISO DOS "IRMÁNS MAYO" COA LEGALIDADE REPUBLICANA

A Guerra Civil Española foi un ensaio dramático en moitos aspectos. Tamén na fotografía de prensa comeza a nacer un xeito diferente de narrar visualmente, as novas cámaras menos pesadas e voluminosas permiten maior axilidade na toma de imaxes. Grandes fotógrafos como Capa, Cartier Bresson ou Gerda Taro, foron compañeiros dos Maio no compromiso coa legalidade republicana e cunha visión audaz, fresca e viva do foto-xornalismo.

O máis importante historiador da fotografía española, Publio López Mondejar, na súa obra "Fontes da Memoria" opina: "A vella visión estética e friamente profesional, deixa paso a unha visión ética, participativa e solidaria, que anuncia o nacemento dunha nova etapa de exaltación e militancia do fotógrafo". O foto-xornalismo moderno en España coincide, segundo varios autores como Joseph Lluís Gómez Mompart, Furió Colombo ou John Mraz, coa Guerra Civil, "no sentido de que a loita requiriu que os reporteiros gráficos tomasen partido e entrasen no centro mesmo da acción (...). A decisión dos Mayo de loitar coas forzas que intentaron defender a democracia en España, levou aos "Irmáns Mayo" a un campo distinto da suposta obxectividade que caracterizara ao foto-xornalismo anterior.

Madrid.
Dende o comezo do "golpe militar" o presidente mexicano Lázaro Cárdenas, mantivera unha posición de activo apoio á República, a que consideraba unha nova España ilustrada e moderna, sendo o único país que enviou armas para combatir ós "golpistas" por un "valor simbólico", moito menor do seu costo real. Co final da guerra, brinda exilio a todo "refuxiado republicán" que o precisara, sen restriccións.

VIVENCIAS DA GUERRA

Estas non son para contalas, senón para vivilas... É moi difícil comprender sen estar alí.

Eu saín voluntario, en defensa da República, cando tiña dezasete anos de idade. Presenteime no cuartel "Infante Don Xoán" na Moncloa (Madrid), no mes de xullo de 1936. Tomáronme o nome, déronme un cobertor, unha lata de sardiñas, un pan, un fusil Mauser de cinco tiros e cento cincuenta balas en tres caixas de cartón coas súas cincuenta balas cada unha (pois non había cartucheiras).

Formáronnos e, á noitiña, leváronnos á estación do Norte. Fomos contentos e cantando en varios vagóns, ata chegar ao Escorial. Alí, un silencio absoluto. En camións, sen luces, sobe e sobe a Serra de Guadarrama, ata chegar a Peguerinos. Ao amencer, baixamos e atacamos a vila do Espinar (Segovia). Alí, unha vez conquistada, estivemos durante o día e, á tardiña, retirámonos de novo a Peguerinos. Aí foi o meu bautismo de fogo, pois non tiña idea de como funcionaba o ferrollo do pesado fusil.

Máis tarde, todo polos cumes de Guadarrama. De novo en Madrid, pois ía fundarse o batallón Alpino "Mocidade" cos antigos montanistas e esquiadores afeccionados, para facer o cambio da infantería que estaba nos cerros de Mari-Chiva, cerro Malejo, o "Montón de Trigo", Sete Picos, ata enlazar cos do porto de Navacerrada.

-Ao caer as primeiras neves, trasladáronnos a Cercedilla, e desde alí o cambio a esas alturas.

No 1949 se funda o Ateneo Español de México, activo actualmente. Desenrolando unha intensa actividade como aglutinador e punto de encontro de distintas idades e tendencias. Lugar de exposicións, homenaxes, conferencias, comunicación e intercambio cultural. O Ateneo encarna os valores da cultura liberal e democrática republicana, favorecendo un centripetismo de unidade fronte a ditadura franquista, manter a memoria, tamén da "guerra" e da liberdade experimentada no "lustro" da República. O Ateneo convértese nun centro de referencia cultural e documentación, o seu fondo histórico está composto de cinco fondos, conta cunha magnífica biblioteca cuns seis mil volumes, e unha completa colección de obra plástica dos artistas máis representativos do exilio.

Tiñamos moi bo equipo alpino: esquís, zorras, rompeventos, xerseis e pasamontañas de la, boas botas norueguesas, lentes, traxes brancos, fusís metralladores curtos chamados "laranxeiros". Pero... ao ver cada noite as luces dos bombardeos sobre Madrid, todos queriamos marchar á fronte de Madrid. Por recomendación do meu irmán Paco, autorizáronme o traslado á fronte de Madrid, na estrada de Estremadura, fronte á Casa de Campo. Alí, na 43 Brigada Mixta, estivemos ata o quince de maio de 1938, no que a Brigada 43, xunto coa 61, fomos trasladadas á fronte de Teruel a conter a retirada...

En Puebla de Valverde (Teruel) tiven o meu ascenso a sarxento, e desde alí, en calidade de comandante provisional, xunto con dez soldados, mandáronme a unha vila chamada La Pobleta de Andilla (Valencia) para recoller e instruír a cincocentos homes e levalos a Sarrión, a reforzar as brigadas 43 e 61, que foran moi castigadas.

De Segorbe, logo de quince días, mandáronme ós camións para trasladalos á fronte. Unha vez en Sarrión, distribuíronse 250 para cada brigada. Aquela noite foi terrible, pois un forte ataque inimigo, con decenas de tanquetas italianas, terminou cos meus instruídos soldados.

Iníciase a retirada xeral do XIII corpo de exército, así ata chegar aos pobos de Cuart, Valls de Uxó, Almenara, Moncofar e Nules (Provincia de Castelló).

O xefe da miña brigada, de acordo co seu estado maior, dáme o nomeamento de tenente.

Aquí termina a guerra e imos camiño de Alacante coa intención de embarcar, dicían a Orán. Pero non chegou ese barco. A que si chegou foi unha división italiana chamada "Littorio". PARA VERGOÑA DE ESPAÑA, eles tomáronme prisioneiro no noso chan, na nosa patria.

Despois, xa non quero nin lembrar. Campo de concentración de Albatera, cárcere en Madrid, máis tarde como soldado de zona liberada no exército franquista na cidade de Vigo no 59 rexemento e, logo de tres anos, chegou o licenciamento da miña quinta 38. Como desafecto ao réxime en clasificación "D".

Xulio Souza Fernández "Xulio Mayo"

O 26 de maio de 1939 parte do porto francés de Sète o buque Sinaia con 1.599 españois rumbo ó porto mexicano de Veracruz, na que sería a primeira expedición masiva de republicanos españois a México. O buque foi fletado polo Comité Británico de Axuda ós Refuxiados Españois, organismo presidido pola duquesa de Atholl -influínte deputada conservadora-, aportando o SERE seis mil libras esterlinas. Os datos relativos a militancia política declarada do pasaxe do Sinaia: 12,8% eran membros do PSUC e do PC, 19,5% do PSOE, 27,7% de diferentes partidos republicanos e o 40% restante afirmaron non pertencer a ningún partido político. O 13 de xuño de 1939, arriba ó porto de Veracruz en México. Pedro Garfias, en representación do goberno mexicano, pronuncia un discurso de benvida: "... un río español de sangue roxa, de xeneroso sangue desbordada ... Pero eres ti, esta vez quen nos conquista, e para sempre, ou vella e nova España!".

MÉXICO COMO DESTINO DO EXILIO REPUBLICANO

O final da Guerra coa derrota republicana en febreiro de 1939 supuxo o exilio para os Irmáns Mayo. Paco, Faustino e Cándido cruzaron a fronteira a Francia, onde sufriron o duro trato dos campos de concentración. Por opoñerse a estas condicións, Faustino e Cándido acabaron sendo castigados con traballos forzados no Castelo de Colliure. Mentres, Paco conseguiu poñerse en contacto con Enrique Líster e Fernando Gamboa, diplomático mexicano encargado de seleccionar aos refuxiados para emigrar a este país. Foi así como, en xuño de 1939, chegaron a terra mexicana a bordo do Sinaia, un barco que transportou a 1.600 refuxiados españois acollidos polo Goberno de Lázaro Cárdenas.

Abordo do Sinaia, 1939. Soldados, obreiros, labradores, estudantes, empregados, amas de casa, funcionarios, dibuxantes, artistas, profesores, mestres, poetas, escritores, periodistas, ... unha ampla gama de profesións dábanse cita neste primeiro continxente de republicanos rumbo a México.

O outro irmán, Xulio caeu prisioneiro en Alacante, e tras pasar por campos de concentración, cárcere e traballos forzados, foi liberado. O seu matrimonio reportaríalle unha esposa e a posibilidade do exilio, xa que para a viaxe de noivos conseguiu un pasaporte. Con el embarcouse a Nova Iorke e de aquí a México, para reunirse cos seus irmáns, en novembro de 1947.

A arrivada do Sinaia ó porto de Veracruz, converteuse nun espectáculo de alta tensión emocional que os exiliados republicanos non podían nen imaxinar; cos cais ateigados de xente que alzaba pancartas de "benvida" e as sereas dos barcos soando dende que o barco entrara en augas xurisdiccionais mexicanas.

AXENCIA "FOTO IRMÁNS MAYO"

"O fotógrafo de prensa cumpre como un soldado a orde que recibe acotío". Xulio Souza

No exilio Mexicano, Paco, Faustino e Cándido, coa incorporación do outro irmán "Do Castelo", Pablo, continuaron a experiencia da axencia Foto Maio, á que se incorporaría á súa chegada tamén Xulio.

Co nome reconvertido a "Foto Irmáns Mayo", traballaron desde entón por encargo, para máis de corenta cabeceiras, entre as que se poden citar O Popular, A Prensa, Hoxe, Mañán, Sempre! , Tempo, Sucesos, Time e Life. Segundo recolle Mraz, participaron tamén na formación de revistas e xornais comprometidos coa democracia en México, como "O Día".

As voces do exilio de cote chamaron a atención sobre a situación de quenes non tiveron ocasión de sair de España co fin da contenda, así como de aqueles outros que mantiveron a loita dende o interior, mentras sufrían nunha longa e durísima posguerra, o terror que o Réximen aplicou sistemáticamente contra os "perdedores".

A súa achega ao fotoxornalismo mexicano ten ademais unha vertente técnica. " Nós, cando chegamos a México, non traiamos nada do outro mundo. O único que achegamos foi a "cámara Leica de 35 mm", que nos permitía actuar dun xeito máis áxil", relata Xulio Souza. Noutra entrevista, este membro do grupo explica: "Quédanos a satisfacción de que, dentro do ambiente reporteiril, no 39 impuxemos as cámaras de 35 mm. Antes traballábase con cámaras moi pesadas, con cortinas, con placas moi grandes, con velocidades moi lentas, e nós chegamos coas nosas Leicas. Fomos ben recibidos e ben entendidos, pero había un celo profesional: vían que nós coas nosas Leicas e eles coas súas camarotas faciamos o mesmo".

Nai chora ó fillo morto nun zafarrancho, 1/05/1952.

No exilio republicano en hispano-américa, o común patrimonio lingüístico obra en favor dunha aceptación pola poboación nativa e facilitou a integración dos refuxiados. En México adquire unhas características propias, priorizando as afinidades e o desenrolo dun fondo entendemento. Nos campos que o refuxiado republicano abarca en entidades educativas, políticas e culturais, foron acadando altas cotas de popularidade e prestixio, polos seus contidos sociais e comunitarios, adquiridos do sistema educativo da "Escola Moderna ou Racionalista" (1901-1906) de Francisco Ferrer e Garda (1859-1909, executado pola monarquía alfonsina): «A Escola Moderna practicará a "confianza" do individuo no coñecemento, o que "obrará" dun xeito natural que * cidadán asuma ser * protagonista e o “centro holístico” da súa propia vida»; e as "Misións Pedagóxicas" (1931-1937), postas en práctica postumamente a Francisco Giner dos Ríos (1839-1915), o seu ideólogo: «A Universidade ten a suprema misión de ser potenciadora da "ética da vida", que poda dar unha imaxen corporativa de estudantes e sabios, esta é unha consecuencia nunca un obxectivo». Rematando a súa "actividade evanxelizadora" en valores da Escola Racionalista e demais precursores dunha "pedagoxía emancipadora" de dogmas e adocenamento, con unha «perseverancia catoniana» e o visceral corolario de: «manter viva a República e a cultura española na patria de adopción».

Os Maio servían as peticións das cabeceiras para as que traballaba a súa axencia, pero non limitaban o seu traballo ao encargo, senón que disparaban para obter moito máis material do que se lles solicitaba, facéndose cun arquivo complementario dos temas que fotografaban que era da súa propiedade. Inmortalizaron así todo o que durante 55 anos se considerou noticiable, non só na capital, senón en todo o país. Dos seus primeiros tempos son especialmente destacables as reportaxes sobre a chegada do propio buque Sinaia, e sobre a vida de Trotsky no exilio mexicano e o relato case policial do seu asasinato e da detención do seu executor, Ramón Mercader. Pero máis aló destes feitos que xeraron grandes titulares, captaron México en todas e cada unha das súas facetas, reflectindo a actualidade política, social, económica, humana, xeográfica e cultural de todos os territorios mexicanos, ata reunir máis de 10.000 temas sobre a realidade do país. No proceso de transición dunha sociedade tradicional a unha sociedade moderna, a loita de clases sociais está moi presente no traballo dos Maio, como non podía ser doutro xeito. Así se percibe nas súas imaxes da emigración dos braceiros a Estados Unidos, dos campesiños... Pero o arquivo dos Mayo destaca polo seu minucioso retrato da propia Cidade de México, capturada desde todos os ángulos da cultura urbana: mostra a loita do campesiño por abrirse unha nova vida nunha cidade que vía multiplicada por vinte a súa aglomeración urbana, o enxalzamento dos seus políticos, as revoltas de masas, os grandes espectáculos, a devoción relixiosa, os oficios... en definitiva, o todo por partes de México D.F.

LEGADO "FOTO MAYO" ENTRE O ARQUIVO XERAL DE MÉXICO E NA BIBLIOTECA NACIONAL DE ESPAÑA

Os Mayo foron testemuñas claves da historia mexicana, que ten agora nos seus negativos, un documento de valor incalculable. O resultado, tras máis de cinco décadas de dedicación (1939-1994), é un fondo que supera os cinco millóns e medio de negativos, que os Mayo doaron ao Arquivo Xeral da Nación de México.

Se conserva un fondo de imáxenes de "Fotos Mayo" na Biblioteca Nacional de Madrid, dentro do conxunto de: "imáxenes relativas á Guerra Civil Española". Trátase dun fondo que é o resultado de recompilacións levadas a cabo por diversas institucións ou departamentos locais durante e despois da Guerra, agrupadas en 1965 na "Sección da Guerra Civil Española" creada polo Ministerio de Información e Turismo a partir da colección da Subsecretaría de Educación Popular, que probablemente fose o depositario orixinal da maior parte das fotografías hoxe existentes, como sosteñen Gerardo F. Kurtz e Isabel Ortega na súa guía-inventario dos fondos fotográficos da Biblioteca Nacional. Tras a disolución do Ministerio de Información e Turismo, a colección chega en 1980 á Biblioteca Nacional.

Despois da matanza de Tlatelolco, 1968.

Os fotógrafos de prensa somos a infantería do xornalismo, porque sempre temos que marchar en primeira liña. Temos que ir ao lugar, non nolo poden contar, temos que velo a través do visor da cámara"
Xulio Souza.

CANDO O FOTÓGRAFO ERA FOTÓGRAFO

No seu laboratorio, revelaba, imprimía, rebaixaba ou reforzaba os seus negativos. Usaba bicloruro de mercurio, prusiato vermello, monosulfuro de sodio. Para imprimir, contaba con cinco graos de papel. Traballaba con diferentes graos de Asa de película: desde 600, 1000, 2000, ata 4000 Asa. Na ampliadora cortaba ou ampliaba as súas tomas. Disolvía as súas fórmulas de diferentes reveladores, metol-hidroquinona, borax, grao fino, etc... O laboratorio era a alma da fotografía e o fotógrafo.

Agora son "dispara cámaras", pois non coñecen nada de química fotográfica e menos de óptica, tan necesarias para saber a luminosidade e profundidade das súas lentes. Non saben o que é un exposímetro, menos lelo. Non estou en contra da era moderna, pois como dicía a zarzuela "La verbena de la paloma": "hoxe as ciencias adiantan que é unha barbaridade". Si, é certo. Mais... como eu dicía hai algúns anos, "o que ten unha bicicleta crese mecánico e o que tiña unha camariña Kodak críase fotógrafo". Non, non é así: "o reporteiro gráfico de Prensa require dunha cultura, coñecemento da súa profesión, moita práctica para cambios de velocidade e de diafragmas, etc... que hoxe en día nin iso fai falta".

Os irmáns Francisco, Cándido e Xulio Souza, os tamén irmáns Faustino e Pablo do Castelo, ademais de Manuel Gaitán e Landelino Wensel, [...] constituíndo unha empresa na que a irmandade e amizade, sostiñan a súa adicación ao foto-periodismo. Incorporando a "cámara Leica de 35 mm", que facilitaba a captación da imaxe ou do retrato, sen os tempos de exposición e a aparatosidade das vellas cámaras.

UN DÍA CALQUEIRA

Voulles contar da miña vida profesional, un domingo calquera en 1948. Ás once da mañá, tomaba o meu coche e marchaba ao campo de béisbol e desde o dogal ou arriba, desde tribunas ou palcos, con telefotos de 200 — mm, dominaba home, 1a, 2a e 3a base, así como o pitcher lanzador. Cando tiña cinco ou seis xogadas ou varridas, marchaba ás carreiras a revelar e imprimir e deixaba as fotos na auga, para que o que regresara do fútbol as secara e lle puxera "pés".

De inmediato marchaba para a "Plaza de Toros México", pois ás catro en punto comezaba a corrida. Alí facía os tres primeiros touros, os seus quites e xente importante en primeira fila de barreira (políticos, artistas, etc...). ía correndo ata a entrada da porta de cuadrillas, e alí esperaba un coche co motor en marcha. Con rumbo á imprenta, onde se facía o xornal rotográfico 48. Ao subir no coche, metía a película no rolo do tanque "Nikor" e púñalle o seu revelador, tomaba o tempo e, en marcha, tiraba o revelador e botáballe o fixador. Ao chegar, logo duns vinte quilómetros desde a praza á imprenta, lavábase a película, dábaselle un baño de alcol e secábase con aire quente, e unha vez impresas pasábanse ao fotogravado e empezaba a tirada do semanario 48.

Manifestación de mulleres en apoio ó Movemento Estudantil, setembro 1968.
A principios da década dos corenta, a prensa mexicana operaba diferenciando os exiliados de aquel español colonial, a os que chamaban "gachupines", enriquecidos de sangrar ao país e a súa xente. Unha minoría seguiu con esta práctica arquetípica do colono, aínda que o termo "gachupín" que identificaba a todo español de orixe, pasa a converterse exclusivamente nunha determinada e pexorativa categoría moral de algúns españois. O exiliado republicano foi evolucionando da ilusión de voltar a certeza da permanencia, comezando a asimilar elementos culturais desta segunda Patria de acollida, da que sempre se sentirían alleos.

REPORTEIRO GRÁFICO OU A INFANTERÍA DO PERIODISMO

Ás seis da tarde tiña que estar o xornal listo para a súa distribución aos pregoeiros na rúa de Bucareli, xunto con outros xornais, Claridades e El Redondel, para a súa distribución e venda no Distrito Federal.

Así, varios anos. Cando non había béisbol había fútbol americano ou outros deportes e acontecementos. Eu traballei trinta anos touros desde o abeiro na canella na Plaza México e no canistrel da Praza de Touros "El Toreo".

Agora ben, o reporteiro gráfico de prensa é outra cousa. É un soldado do xornalismo, que recibe ordes diarias de traballo con hora e lugar que ten que cumprir sen escusas. Por iso, sempre dixen: "Os fotógrafos de prensa somos a infantería do xornalismo". Pois a nós, os reporteiros gráficos, non nos poden contar os feitos.

Temos que estar alí presentes coa nosa cámara, sexa un acto agradable ou un accidente aéreo, onde hai moito que camiñar, polo regular en montaña, como un afundimento no mar, un grande incendio, etc... Outra frase miña: "Os reporteiros gráficos somos os notarios da noticia, porque damos fe do ocorrido".

Xulio Souza Fernández: "Xulio Mayo".

Fonte:

- "Irmáns Mayo: Guerra Civil Española", de Xurxo Lobato, comisario da exposición "Imáxenes da Dignidade", promovida polo Ministro de Cultura, César Antonio Molina-2009. Obtido do mesado dos "libros retirados" da Biblioteca Municipal.

- "Irmáns Mayo: Unha Visión do Exilio en México en Imáxenes—O Longo Peregrinaxe dos Republicáns Españois" - Creacións Vincent Gabrielle: Pilar Huertas R. e Azucena Merino; 2011. Préstamo da Biblio Anxel Casal. O primeiro tirou do segundo.

- WIKIPEDIA